Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng: Mọi điều chỉnh phải được đặt trong các giới hạn nghiêm ngặt

- Thưa ông, TP Hà Nội đang triển khai lấy ý kiến Nhân dân về điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở. Xin ông cho biết quan điểm về sự cần thiết đầu tư Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng và điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng việc nghiên cứu đầu tư Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng và điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là cần thiết, thậm chí có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển lâu dài của Thủ đô.

Trong nhiều thập niên, sông Hồng tuy là trục tự nhiên, lịch sử và văn hóa quan trọng bậc nhất của Hà Nội, nhưng chưa thực sự trở thành trục không gian trung tâm của đô thị. TP vẫn có phần “quay lưng” với dòng sông; nhiều khu vực ven sông phát triển thiếu đồng bộ, hạ tầng còn hạn chế, cảnh quan chưa được khai thác tương xứng, đời sống của một bộ phận người dân còn gặp khó khăn.

Vì thế, đây là cơ hội để Hà Nội tổ chức lại không gian phát triển, tăng cường kết nối hai bờ, cải thiện hạ tầng, tạo thêm công viên, không gian công cộng và từng bước đưa sông Hồng trở thành biểu tượng phát triển mới của Thủ đô.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận đây không đơn thuần là một dự án giao thông hay bất động sản. Đây phải là dự án kiến tạo không gian sống, không gian văn hóa và không gian phát triển bền vững của Hà Nội trong tầm nhìn rất dài hạn. Việc điều chỉnh quy hoạch là cần thiết để bảo đảm sự thống nhất với Quy hoạch Thủ đô, đáp ứng yêu cầu phát triển mới và xử lý những vấn đề mà quy hoạch trước đây chưa dự liệu đầy đủ. Nhưng mọi điều chỉnh phải được đặt trong các giới hạn nghiêm ngặt về phòng, chống lũ; bảo vệ hành lang thoát lũ, môi trường và hệ sinh thái; giữ gìn di sản, cảnh quan và ký ức văn hóa của các cộng đồng ven sông.

Tôi ủng hộ tư duy lớn và khát vọng lớn, nhưng quy mô càng lớn thì trách nhiệm giải trình, chất lượng quy hoạch và kỷ luật thực hiện càng phải cao. Thành công của dự án không chỉ được đo bằng số kilômét đại lộ, số công trình hay giá trị đất đai được tạo ra, mà phải được đo bằng chất lượng sống của người dân, diện tích không gian công cộng, khả năng tiếp cận dòng sông, mức độ an toàn trước thiên tai và bản sắc mà Hà Nội gìn giữ được cho các thế hệ mai sau.

- Theo ông, việc tổ chức lấy ý kiến rộng rãi sẽ có ý nghĩa như thế nào đối với việc hoàn thiện Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5000?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Việc lấy ý kiến rộng rãi có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi quy hoạch này tác động trực tiếp đến đời sống, sinh kế, nơi ở, không gian văn hóa và tương lai của một cộng đồng dân cư rất lớn. Người dân không chỉ là đối tượng chịu tác động của quy hoạch mà còn là chủ thể của quá trình phát triển. Những tri thức bản địa về dòng chảy, bãi sông, lịch sử cư trú, sinh kế, tín ngưỡng, di tích, đường làng, bến nước và quan hệ cộng đồng là nguồn thông tin mà bản vẽ kỹ thuật hoặc dữ liệu hành chính khó có thể phản ánh đầy đủ.

Lấy ý kiến tốt sẽ giúp cơ quan lập quy hoạch nhận diện sớm các xung đột, khoảng trống và rủi ro; kiểm chứng tính khả thi của phương án; lựa chọn giải pháp tái định cư, chỉnh trang và bảo tồn phù hợp hơn. Quan trọng hơn, quá trình này tạo dựng sự đồng thuận xã hội. Một quy hoạch dù hiện đại đến đâu nhưng người dân không hiểu, không tin hoặc không nhìn thấy tương lai của mình trong đó thì khi triển khai sẽ gặp nhiều khó khăn. Ngược lại, khi người dân được thông tin đầy đủ, được lắng nghe và thấy ý kiến hợp lý của mình được tiếp thu, họ sẽ trở thành lực lượng đồng hành cùng TP.

Do đó, lấy ý kiến không nên được xem là một thủ tục để hoàn thiện hồ sơ, mà phải là một khâu đồng kiến tạo quy hoạch. Chất lượng của quy hoạch phụ thuộc một phần rất lớn vào chất lượng của đối thoại xã hội và năng lực giải trình của cơ quan có trách nhiệm.

• Theo báo cáo của UBND TP Hà Nội, TP sẽ thực hiện bố trí tái định cư đối với các trường hợp phải di dời giải phóng mặt bằng để thực hiện dự án tại nhiều địa điểm, loại hình nhà, đất tái định cư. Ông đánh giá như thế nào về cách làm này?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi đánh giá cao chủ trương đa dạng hóa địa điểm và loại hình tái định cư, bởi nhu cầu của người dân không giống nhau. Có gia đình muốn tái định cư tại chỗ để tiếp tục sinh kế và duy trì các quan hệ cộng đồng; có gia đình phù hợp với căn hộ; có hộ cần nhà ở gắn với mặt bằng kinh doanh; có trường hợp mong muốn nhận đất hoặc lựa chọn một khu vực khác có điều kiện sống thuận lợi hơn. Trao cho người dân những phương án thực chất, phù hợp pháp luật sẽ tốt hơn một mô hình áp dụng đồng loạt.

Tuy nhiên, điều cốt lõi không phải là có bao nhiêu phương án trên giấy, mà là chất lượng và khả năng lựa chọn thực tế. Tái định cư phải đi trước một bước, bảo đảm nơi ở mới có hạ tầng kỹ thuật, trường học, y tế, giao thông, không gian sinh hoạt cộng đồng và cơ hội việc làm. Giá bồi thường, cơ chế hỗ trợ và nghĩa vụ tài chính cần minh bạch, hợp lý, bảo đảm người dân không bị giảm chất lượng sống sau di dời. Với người cao tuổi, hộ yếu thế hoặc người có sinh kế phụ thuộc địa bàn, cần có chính sách hỗ trợ riêng.

Tôi đặc biệt lưu ý rằng di dời không chỉ là chuyển một căn nhà, mà có thể làm đứt gãy mạng lưới xã hội, ký ức và sinh kế đã hình thành qua nhiều thế hệ. Vì vậy, nên ưu tiên tái định cư tại chỗ hoặc trong khu vực lân cận khi điều kiện an toàn và quy hoạch cho phép; tổ chức tham vấn đến từng nhóm dân cư; công khai tiêu chí lựa chọn và thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại độc lập, thuận tiện. Thước đo cuối cùng phải là người dân có nơi ở mới an toàn hơn, tốt hơn và có khả năng ổn định cuộc sống lâu dài.

- Cũng theo báo cáo của UBND TP Hà Nội, TP sẽ thực hiện quy hoạch các làng xóm cũ và dự kiến sẽ có 12 cụm làng thuộc diện di dời, tái thiết, cải tạo, chỉnh trang có chọn lọc. Ông có góp ý gì về nội dung này, thưa ông?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Đối với các làng xóm cũ ven sông, tôi cho rằng cần tránh hai cực đoan: hoặc giữ nguyên mọi thứ khiến điều kiện sống, an toàn và hạ tầng không được cải thiện; hoặc phá bỏ đồng loạt để xây mới, làm mất cấu trúc văn hóa và ký ức đô thị. Cách tiếp cận đúng là phân loại kỹ từng cụm làng trên cơ sở mức độ an toàn thoát lũ, giá trị di sản, chất lượng kiến trúc, điều kiện hạ tầng và nguyện vọng cộng đồng, từ đó lựa chọn giải pháp di dời, tái thiết, cải tạo hay chỉnh trang phù hợp.

Trước khi quyết định, cần lập hồ sơ di sản và bản đồ văn hóa - xã hội cho từng làng đình, chùa, đền, miếu, nhà cổ, cổng làng, cây cổ thụ, bến nước, không gian lễ hội, nghề truyền thống, cấu trúc ngõ xóm và cả những ký ức cộng đồng phi vật thể. Những yếu tố ấy tạo nên chiều sâu của Hà Nội và không thể phục hồi chỉ bằng việc dựng lại một hình thức kiến trúc. Việc bảo tồn cũng không nên dừng ở vài công trình đơn lẻ, mà cần giữ được cấu trúc cảnh quan, tỷ lệ không gian và mối liên hệ giữa cộng đồng với dòng sông.

Với các cụm buộc phải di dời vì an toàn phòng, chống thiên tai hoặc yêu cầu công cộng không thể thay thế, cần giải thích rõ căn cứ khoa học, phạm vi ảnh hưởng và phương án bảo tồn ký ức. Có thể số hóa di sản, lưu trữ tư liệu, di chuyển công trình có giá trị khi khả thi, tái hiện không gian văn hóa tại nơi ở mới và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục duy trì lễ hội, tín ngưỡng, nghề nghiệp. Còn với các khu được cải tạo, chỉnh trang, nên ưu tiên hạ tầng thiết yếu, không gian công cộng, vệ sinh môi trường và phòng cháy, chữa cháy; kiểm soát chiều cao, mật độ và hình thức kiến trúc để tránh việc “chỉnh trang” trở thành thương mại hóa hoặc bê tông hóa làng ven sông.

- Theo ông, để việc triển khai lấy ý kiến Nhân dân về điều chỉnh tổng thể Quy hoạch được thực chất, hiệu quả, cần đảm bảo những nội dung nào?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, trước hết phải bảo đảm người dân được tiếp cận thông tin đầy đủ, dễ hiểu và đúng thời điểm. Ngoài bản vẽ chuyên môn, cần có bản đồ trực quan, mô hình 3D, thuyết minh ngắn gọn về ranh giới, phân khu chức năng, giao thông, đê điều, các khu vực dự kiến di dời, tái định cư, chỉnh trang, cùng những tác động đến từng địa bàn. Thông tin phải được niêm yết tại cơ sở và công bố trên nền tảng số, nhưng không thể chỉ dựa vào hình thức trực tuyến vì người cao tuổi và nhóm ít có điều kiện tiếp cận công nghệ dễ bị bỏ lại.

Thứ hai, phải đa dạng hóa cách thức lấy ý kiến: hội nghị cộng đồng theo từng khu vực; phiếu góp ý; cổng thông tin trực tuyến; tiếp xúc với chuyên gia, nhà khoa học, tổ chức nghề nghiệp và nhóm chịu tác động trực tiếp. Những hộ có khả năng phải di dời cần được tham vấn riêng, cụ thể hơn về quyền lợi, sinh kế và phương án tái định cư. Thời gian góp ý phải đủ dài để người dân nghiên cứu và trao đổi, tránh tổ chức dồn dập hoặc hình thức.

Thứ ba, câu hỏi lấy ý kiến phải cụ thể, không chỉ hỏi “đồng ý hay không đồng ý”. Cần lấy ý kiến về từng vấn đề lớn như an toàn thoát lũ, mạng lưới giao thông, không gian xanh và công cộng, bảo tồn làng xóm, tái định cư, cơ chế bồi thường, khả năng tiếp cận bờ sông và trình tự thực hiện. Đồng thời, nên có đơn vị tư vấn độc lập tổng hợp ý kiến để tăng tính khách quan.

Thứ tư, phải công khai kết quả và trách nhiệm giải trình. Mỗi nhóm ý kiến cần được phân loại, nêu rõ nội dung nào được tiếp thu, nội dung nào không tiếp thu và lý do. Có thể công bố báo cáo phản hồi cộng đồng theo từng địa bàn, kèm phiên bản quy hoạch trước và sau khi điều chỉnh để người dân dễ đối chiếu. Đây chính là khâu quyết định niềm tin.

Cuối cùng, lấy ý kiến phải gắn với cơ chế giám sát lâu dài. Cần phát huy vai trò của HĐND, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức xã hội, chuyên gia và cộng đồng dân cư trong suốt quá trình triển khai, không chỉ ở giai đoạn lập quy hoạch. Một đồ án có tầm vóc lớn chỉ có thể thành công khi khát vọng phát triển của TP gặp được sự đồng thuận của Nhân dân; khi người dân không đứng ngoài quy hoạch mà thực sự có tiếng nói, có quyền lợi và có trách nhiệm trong việc kiến tạo tương lai của sông Hồng và Hà Nội.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!