Thuốc lá đang được "thay áo" để "kéo" người trẻ vào vòng nghiện nicotine?

Người trẻ đang trở thành “mục tiêu” mới

Nếu trước đây cuộc chiến phòng, chống tác hại thuốc lá chủ yếu tập trung vào giảm tỷ lệ hút thuốc lá điếu truyền thống, thì hiện nay một thách thức mới đang nổi lên thay đổi cách tiếp cận người dùng.

Theo WHO, giới trẻ đang trở thành mục tiêu một cách có chủ đích của các tập đoàn thuốc lá trên thế giới. Hương vị hấp dẫn, bao bì bắt mắt và các hình thức tiếp thị gây hiểu lầm đang được sử dụng để khiến những sản phẩm gây nghiện và có hại trở nên hấp dẫn hơn.

WHO nhấn mạnh rằng các công ty thuốc lá trên thế giới đang lấy danh nghĩa “đổi mới sáng tạo” để đa dạng cách tiếp cận với nhiều nhóm đối tượng người dùng. Những “đổi mới sáng tạo” mà các công ty thuốc lá đang làm là quảng bá những sản phẩm nicotine mới như thuốc lá điện tử, túi nicotine và các thiết bị nicotine tổng hợp, đa dạng hóa các sản phẩm gây nghiện, thay đổi thiết kế bao bì để sản phẩm trông bắt mắt hơn; là những chiến thuật marketing và trưng bày sản phẩm khiến cho khách hàng dễ nhìn thấy hơn và dễ “nghiện” hơn bất chấp đó là trẻ em hay là thanh thiếu niên.

Hệ quả gây ra là một vòng luẩn quẩn nghiện ngập đe dọa làm mất đi những tiến bộ các quốc gia đã đạt được trong nhiều năm qua trong việc kiểm soát thuốc lá. Nhưng điều này chưa dừng lại khi vấn đề kiểm soát thuốc lá đã và đang được các tập đoàn thuốc lá trên thế giới tiếp tục vận động để trì hoãn, làm suy yếu hoặc ngăn chặn các chính sách có thể gây tổn hại đến lợi nhuận của ngành.

Nhiều loại túi nicotine có hương vị kẹo đã được xác định trên thị trường các nước Châu Âu và có thể mua, vận chuyển đến những nơi khác. (Ảnh: Thanh Hà).

Trên phạm vi toàn cầu, hiện có ít nhất 40 triệu trẻ em 13-15 tuổi đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá, trong đó khoảng 20 triệu em hút thuốc lá điếu và 15 triệu em sử dụng thuốc lá điện tử. Đáng chú ý, trẻ em có nguy cơ sử dụng thuốc lá điện tử cao gấp 9 lần so với người trưởng thành.

Do đó, ngày Thế giới không thuốc lá 31/5/2026 được Tổ chức Y tế Thế giới lựa chọn với chủ đề: “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo – Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”, nhằm phơi bày cách ngành công nghiệp thuốc lá lôi kéo một thế hệ người dùng mới, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, đồng thời né tránh các biện pháp kiểm soát thuốc lá ngày càng chặt chẽ trên toàn cầu.

Chiến dịch cũng nhằm thúc đẩy các hành động chính sách mạnh mẽ hơn để bảo vệ thanh thiếu niên. Đồng thời, ngăn ngừa nghiện và giảm nhu cầu sử dụng bằng cách trang bị cho công chúng, đặc biệt là thanh thiếu niên các kiến thức và phương pháp, kỹ năng để chống lại sự can thiệp của các tập đoàn thuốc lá, cũng như tạo điều kiện tiếp cận các biện pháp hỗ trợ cai nghiện thuốc lá.

Việt Nam trước nguy cơ trẻ hóa người nghiện nicotine

Tại Việt Nam, sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong nam giới giảm từ 47,4% năm 2010 xuống 38,9% năm 2023. Tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong thanh thiếu niên từ 13-17 tuổi giảm từ 5,36% năm 2013 xuống 2,78% năm 2019; trong nhóm 13-15 tuổi giảm từ 2,5% năm 2014 xuống 1,9% năm 2022. Đây là những kết quả cho thấy các chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá đã tạo ra tác động thực tế trong đời sống.

Tuy nhiên, khi thuốc lá điếu truyền thống có xu hướng giảm, các sản phẩm thuốc lá mới lại nổi lên như một thách thức đáng lo ngại. Tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở học sinh đang gia tăng nhanh. Nếu năm 2019, tỷ lệ này ở nhóm 13-17 tuổi là 2,6%, thì đến năm 2023, khảo sát tại 11 tỉnh, thành cho thấy con số đã tăng lên 8,1%. Ở nữ giới từ 11-18 tuổi, tỷ lệ sử dụng cũng đã chạm mức 4,3%. Sự gia tăng này cho thấy nguy cơ nghiện nicotine đang có dấu hiệu trẻ hóa.

Thuốc lá điện tử với thiết kế nhỏ gọn, màu sắc bắt mắt được WHO cảnh báo có thể tạo sức hút với giới trẻ và làm gia tăng nguy cơ tiếp cận nicotine sớm. (Ảnh minh họa - Thanh Hà).

Đáng nói, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hay các sản phẩm thuốc lá mới không phải lúc nào cũng được người trẻ nhìn nhận như thuốc lá. Với nhiều bạn trẻ, đó có thể chỉ là một thiết bị lạ, một trào lưu mới, một sản phẩm được quảng bá là “ít hại” hơn, hoặc đơn giản là thứ để thử cho biết.

Theo WHO, không có bất kỳ sản phẩm chứa nicotine nào là an toàn cho sức khỏe, từ thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá ngậm hay túi nicotine. Nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt nguy hiểm đối với não bộ đang phát triển của thanh thiếu niên. Việc tiếp xúc với nicotine trong giai đoạn này có thể gây rối loạn nhận thức, giảm khả năng học tập, rối loạn cảm xúc và các vấn đề về sức khỏe tâm thần.

Theo số liệu thống kê từ WHO, hút thuốc lá gây ra khoảng 103.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam, trong đó có 84.500 ca tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 ca tử vong liên quan đến hút thuốc thụ động. Chi phí y tế và kinh tế hằng năm do thuốc lá gây ra ước tính lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Ngoài ra, chi phí ô nhiễm môi trường do thuốc lá, bao gồm rác thải nhựa, ô nhiễm nước và suy giảm tài nguyên rừng, ước tính khoảng 99.000 tỷ đồng mỗi năm.

Do đó, từ kinh nghiệm quốc tế, WHO khuyến cáo, Việt Nam cần tập trung vào một số chính sách trọng tâm: xây dựng môi trường không khói thuốc hoàn toàn tại các địa điểm công cộng; tăng diện tích và làm mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá; cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán; đồng thời bổ sung đầy đủ quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện và tăng cường thực thi chính sách để giảm tỷ lệ hút thuốc lá nhằm đạt được mục tiêu Chính phủ đã đề ra đến năm 2030: Giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong nhóm nam từ 15 tuổi trở lên xuống dưới 36 %; nhóm nữ từ 15 tuổi trở lên xuống dưới 1%; giảm tỷ lệ tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá tại nơi làm việc xuống dưới 25%; tại nhà hàng xuống dưới 65%; tại quán bar, cà phê xuống dưới 70%; tại khách sạn xuống dưới 50%.