Từ vụ điểm thi bất thường: Cần một hệ thống khảo thí không còn "kẽ hở"

Từ sự bất thường về điểm thi Toán tốt nghiệp THPT tại Tuyên Quang, nhiều chuyên gia cho rằng điều quan trọng không chỉ là làm rõ trách nhiệm của các cá nhân liên quan mà còn phải xem đây là dịp để rà soát toàn bộ hệ thống khảo thí quốc gia.

Khác biệt so với vụ gian lận thi cử năm 2018

Ngay sau khi Bộ GD&ĐT công bố điểm thi tốt nghiệp THPT 2026 vào ngày 1/7, dư luận đặc biệt quan tâm đến những bất thường trong kết quả thi môn Toán tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang (Tuyên Quang). Theo thống kê, điểm trung bình môn Toán lên tới 9,58, có gần 150 bài thi đạt điểm 10, cao vượt trội so với mặt bằng chung của cả nước.

Ngày 2/7, Bộ GD&ĐT đã thành lập Tổ công tác kiểm tra, xác minh. Đến đêm 5/7, Bộ GD&ĐT thông tin, bước đầu chưa phát hiện dấu hiệu bất thường trong các khâu in sao đề thi, vận chuyển đề, bảo quản bài thi và chấm thi. Tuy nhiên, qua phân tích dữ liệu và xác minh sơ bộ, Bộ nhận định kết quả thi môn Toán tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang có dấu hiệu bất thường cần tiếp tục làm rõ, đặc biệt đối với công tác coi thi.

Cùng ngày, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã thi hành lệnh giữ người trong trường hợp khẩn cấp đối với Nguyễn Hà Duy, giáo viên Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, để điều tra liên quan đến những bất thường trong kết quả thi tốt nghiệp THPT năm 2026.

Dưới góc độ chuyên môn, thầy giáo Vũ Khắc Ngọc, người từng phát hiện những dấu hiệu bất thường trong vụ gian lận điểm thi năm 2018, cho rằng nếu đặt vụ việc lần này bên cạnh các vụ gian lận ở Hà Giang, Sơn La hay Hòa Bình trước đây sẽ thấy nhiều điểm khác biệt.

Theo thầy Vũ Khắc Ngọc, sau vụ gian lận năm 2018, Bộ GD&ĐT đã thay đổi đáng kể quy trình tổ chức kỳ thi, đặc biệt ở các khâu bảo quản bài thi, chấm thi trắc nghiệm và quản lý dữ liệu quét bài làm. Những khâu từng bị lợi dụng để sửa đáp án đã được siết chặt bằng nhiều lớp kiểm soát kỹ thuật, khiến khả năng tái diễn sai phạm theo cách cũ trở nên rất khó. Chính vì vậy, nếu xuất hiện những dấu hiệu bất thường như tại Tuyên Quang thì cần tập trung xem xét kỹ hơn công tác coi thi.

Theo ông, hằng năm vẫn có những phản ánh lẻ tẻ về hiện tượng trao đổi bài hoặc nhắc bài trong một số phòng thi. Tuy nhiên, đó thường chỉ là những trường hợp cá biệt, phát sinh do giám thị lơi lỏng hoặc một nhóm nhỏ thí sinh quen biết nhau.

Cũng theo nhà giáo này, những năm gần đây, vai trò của lực lượng giám thị đến từ các trường đại học đã giảm dần, trong khi các địa phương được trao quyền chủ động nhiều hơn trong tổ chức kỳ thi. Đây là vấn đề cần tiếp tục đánh giá để bảo đảm tính khách quan của một kỳ thi mang tính quốc gia.

Ở góc độ khác, thầy Vũ Khắc Ngọc cho rằng chính việc công khai toàn bộ dữ liệu điểm thi đã phát huy hiệu quả giám sát của xã hội. Những thống kê về phổ điểm, điểm trung bình, số lượng điểm 10... cho phép các chuyên gia, giáo viên và dư luận phát hiện nhanh những dấu hiệu bất thường nếu có. Đây là một ưu điểm quan trọng cần tiếp tục phát huy trong tổ chức kỳ thi.

Hiện đại hóa khảo thí để ngăn chặn tiêu cực từ gốc

TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng vụ việc vẫn đang được cơ quan chức năng xác minh nên cần chờ kết luận chính thức. Tuy nhiên, chỉ riêng việc xuất hiện những nghi vấn cũng đủ cho thấy mỗi khi xã hội đặt câu hỏi về tính khách quan của một kỳ thi quốc gia thì đó là lúc ngành giáo dục cần nhìn lại toàn bộ quy trình khảo thí để tiếp tục hoàn thiện.

Theo TS Lê Viết Khuyến, điều cần quan tâm không chỉ là một điểm thi hay một vụ việc cụ thể mà phải rà soát toàn diện từ khâu xây dựng đề thi, tổ chức thi, coi thi, chấm thi đến sử dụng kết quả. “Một kỳ thi quốc gia chỉ thực sự có ý nghĩa khi học sinh, phụ huynh và xã hội tin tưởng vào tính công bằng, khách quan của kết quả”, ông nhấn mạnh.

Nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học cho rằng gốc rễ của vấn đề là phải hạn chế tối đa những điều kiện có thể dẫn đến tiêu cực. Khi hệ thống vẫn phụ thuộc nhiều vào yếu tố con người thì nguy cơ sai phạm vẫn luôn hiện hữu. Vì vậy, thay vì chỉ tăng cường thanh tra hay bổ sung các quy định kiểm soát, giải pháp căn cơ là xây dựng một mô hình khảo thí hiện đại, minh bạch và có khả năng tự kiểm soát.

Ông cũng lưu ý, công tác đánh giá giữa các địa phương hiện vẫn còn chênh lệch; có nơi thực hiện nghiêm túc nhưng cũng có nơi còn chịu ảnh hưởng của bệnh thành tích. Trong khi đó, kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT không chỉ dùng để xét tốt nghiệp mà còn là căn cứ quan trọng để các trường đại học tuyển sinh. Vì vậy, nâng cao độ tin cậy của kỳ thi cũng chính là nâng cao chất lượng của cả hệ thống tuyển sinh.

Cũng theo TS Lê Viết Khuyến, hiện đại hóa khảo thí cần bắt đầu từ việc xây dựng ngân hàng đề thi chuẩn hóa với số lượng lớn câu hỏi đã được thử nghiệm, phân tích và đánh giá về độ khó cũng như khả năng phân loại. Khi tổ chức thi, hệ thống sẽ tự động lựa chọn câu hỏi theo thuật toán ngẫu nhiên để tạo đề riêng cho từng thí sinh nhưng vẫn bảo đảm tương đương về mức độ khó. Cách làm này vừa hạn chế nguy cơ lộ đề, vừa giảm đáng kể khả năng can thiệp của con người.

Cùng với đó, thi trên máy tính là xu hướng tất yếu mà giáo dục Việt Nam cần từng bước triển khai. Theo ông, điều cốt lõi không chỉ là thay bài thi giấy bằng máy tính mà là chuẩn hóa toàn bộ quy trình khảo thí, từ ngân hàng đề, tổ chức thi, chấm thi đến quản lý dữ liệu. Ưu điểm lớn nhất của hình thức này là đề thi được tạo ngẫu nhiên từ ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, việc chấm điểm được thực hiện tự động, dữ liệu được lưu trữ đồng bộ, giúp việc kiểm tra, đối chiếu minh bạch và thuận lợi hơn. Thực tế, nhiều kỳ thi đánh giá năng lực ở Việt Nam đã áp dụng thi trên máy tính và cho thấy hiệu quả tích cực, tạo cơ sở để mở rộng mô hình khi điều kiện hạ tầng đáp ứng.

Giữ niềm tin bằng một hệ thống đủ chặt chẽ

Một đề xuất khác được TS Lê Viết Khuyến nhấn mạnh là nghiên cứu hình thành các trung tâm khảo thí độc lập. Theo ông, tại nhiều quốc gia, các trung tâm này hoạt động chuyên nghiệp, chỉ tập trung thực hiện nhiệm vụ đánh giá năng lực nên có điều kiện đầu tư bài bản cho ngân hàng đề thi, nghiên cứu phương pháp khảo thí cũng như kiểm định chất lượng đề thi. Khi có một hệ thống khảo thí chuyên nghiệp, các trường đại học hoàn toàn có thể sử dụng chung kết quả để tuyển sinh thay vì tổ chức nhiều kỳ thi riêng, qua đó giảm áp lực cho thí sinh và tiết kiệm nguồn lực xã hội.

Ở góc độ khác, thầy giáo Vũ Khắc Ngọc cũng cho rằng không nên vì những nghi vấn lần này mà quay trở lại mô hình tổ chức thi tập trung tại một số thành phố lớn như trước đây. Theo ông, điều đó sẽ làm tăng chi phí và áp lực cho hàng triệu thí sinh.

Giải pháp phù hợp hơn là tiếp tục ứng dụng công nghệ trong giám sát kỳ thi, như lắp đặt hệ thống camera tại các phòng thi, lưu trữ dữ liệu phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra; đồng thời tiếp tục phát huy tính công khai của dữ liệu điểm thi để xã hội cùng giám sát.

Theo thầy giáo Vũ Khắc Ngọc, với quy mô hơn một triệu thí sinh mỗi năm và hàng triệu lượt bài thi, kỳ thi tốt nghiệp THPT của Việt Nam về cơ bản vẫn được tổ chức nghiêm túc, khách quan và đáng tin cậy. Tuy nhiên, mỗi sự cố phát sinh đều là lời nhắc nhở rằng hệ thống vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện.

Bởi niềm tin vào một kỳ thi quốc gia không được xây dựng chỉ bằng những bản quy chế hay các đợt thanh tra, mà bằng một hệ thống đủ minh bạch, đủ hiện đại và đủ chặt chẽ để mọi thí sinh đều có thể tin rằng kết quả mình nhận được phản ánh đúng năng lực học tập.

Đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với giáo dục Việt Nam trong bối cảnh kỳ thi tốt nghiệp THPT ngày càng giữ vai trò quan trọng, vừa đánh giá kết quả học tập của học sinh, vừa là “đầu vào” của giáo dục đại học. Chỉ khi công tác khảo thí được tổ chức theo hướng chuyên nghiệp, chuẩn hóa và giảm tối đa sự phụ thuộc vào con người, kỳ thi quốc gia mới thực sự trở thành thước đo công bằng, khách quan và đủ sức củng cố niềm tin của toàn xã hội.