Về thăm làng cổ miền Kinh Bắc

Về lễ hội tưởng nhớ ông tổ nghề gốm xứ Kinh Bắc

Quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà nằm trong không gian làng cổ Thổ Hà bên bờ Bắc sông Cầu - vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa xứ Kinh Bắc. Quần thể gồm 3 công trình chính: Đình Thổ Hà tôn thờ Thành hoàng và là trung tâm sinh hoạt cộng đồng; chùa Thổ Hà (Đoan Minh tự) - nơi sinh hoạt Phật giáo của Nhân dân; từ chỉ Thổ Hà thờ Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền, thể hiện truyền thống hiếu học, “tôn sư trọng đạo” của cộng đồng cư dân địa phương.

Theo các tư liệu lịch sử và văn bia Hán Nôm còn lưu giữ, đình Thổ Hà được xây dựng từ năm 1692 thời Lê Trung Hưng; chùa Thổ Hà có dấu tích kiến trúc từ thế kỷ XVII; từ chỉ được dựng thờ các bậc tiên hiền và khuyến khích tinh thần hiếu học của làng. Trải qua nhiều thế kỷ, các công trình đã được Nhân dân gìn giữ, trùng tu, tôn tạo qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Quần thể di tích hiện lưu giữ nhiều di vật, cổ vật quý như hệ thống bia đá cổ có niên đại từ thế kỷ XVII đến XIX, kiệu bát cống, bộ bát bửu, đồ thờ gỗ sơn son thếp vàng cùng gần 100 pho tượng Phật cổ tại chùa Thổ Hà. Đặc biệt, cửa võng đình Thổ Hà là kiệt tác chạm khắc gỗ thời Lê Trung Hưng với các đề tài rồng, phượng, hoa lá tinh xảo đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.

Trải qua nhiều thế kỷ hình thành và phát triển, quần thể di tích gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng làng cổ Thổ Hà bên dòng sông Cầu, phản ánh sinh động lịch sử, văn hóa và truyền thống của cư dân vùng Kinh Bắc. Quần thể di tích nổi bật về kiến trúc, nghệ thuật, khoa học và đời sống văn hóa - xã hội, với nhiều hiện vật, tư liệu quý, đặc biệt là hệ thống kiến trúc cổ, các mảng chạm khắc tinh xảo và kho tượng Phật có giá trị. Đây cũng là không gian văn hóa đặc sắc gắn với các lễ hội truyền thống, làng nghề và dân ca Quan họ Bắc Ninh.

Thổ Hà còn là nơi lưu giữ những phong tục tập quán tốt đẹp của cha ông, tiêu biểu là Lễ hội Thổ Hà đã nổi tiếng trong và ngoài nước. Lễ hội như một bức tranh quê hương đầy màu sắc văn hóa được hội tụ và lan tỏa đến với cộng đồng. Tất cả những gì được coi là tinh túy nhất, giàu truyền thống nhất được phô diễn, trình diễn tại đây. Có thể nói nếu đến Thổ Hà mà được tham gia và trải nghiệm tại Lễ hội có lẽ là điều may mắn nhắn nhất đối với mỗi du khách trong dịp đầu xuân này.

Theo thông lệ, Lễ hội Thổ Hà được tổ chức từ ngày 20 - 22 tháng giêng hàng năm. Lễ hội sẽ được tổ chức lớn vào 2 năm một lần vào những năm chẵn. Lễ hội Thổ Hà cũng là dịp để người dân trong làng tỏ lòng biết ơn đối với vị sư tổ nghề Đào Trí Tiến - người đã có công truyền nghề gốm cho Nhân dân trong làng vào thế kỷ thứ XII. Lễ hội Thổ Hà cho đến nay vẫn duy trì, bảo tồn nguyên vẹn những giá trị di sản văn hóa phi vật thể độc đáo của lễ hội truyền thống xứ Bắc.

Ba vị Tam đa (Phúc- Lộc- Thọ) là hình ảnh đặc trưng của lễ hội Thổ Hà. (Ảnh: Việt Hưng)

Đến với Lễ hội làng Thổ Hà du khách sẽ được trải nghiệm một không gian văn hóa giàu bản sắc với phần lễ và phần hội. Trong phần lễ tiêu biểu nhất là lễ rước từ các xóm, thôn trong làng để tổ chức rước kiệu ra đình với hàng trăm người, đều là nam thanh, nữ tú, trong trang phục trang trọng, rực rỡ. Đặc biệt tham gia vào đoàn rước có bộ tam đa Phúc - Lộc - Thọ (tượng trưng cho may mắn, thịnh vượng và sức khỏe, tuổi thọ) cùng cặp Tiên đồng, Ngọc nữ được dân làng hóa trang trong lễ rước. Theo đó, dẫn đầu là đoàn múa lân, đội bát nhã đủ cả kèn, trống, nhị, thanh la tạo nên một không gian lễ hội vô cùng sôi động với đầy đủ màu sắc sặc sỡ và âm thanh náo nhiệt. Đi sau 3 ông Phúc - Lộc - Thọ còn có ông Tổng Cờ, Tổng Kiếm, Tổng Tiết, Tổng Chiêng. Mỗi ông đại diện cho một đoàn quân.

Tiếp sau đó là đoàn rước kiệu thánh và kiệu mẫu cùng bàn thờ ngai vị đi kèm với đội múa sinh tiền; Bên cạnh đó, tại lễ vật dâng thánh còn có một con bò thui phủ kín bằng vải lụa, ngoài ra còn có rất nhiều lễ vật được các xóm, dòng họ, gia đình dâng lên thánh thần. Lễ rước từ các xóm đến đình làng Thổ Hà không bao xa, chỉ khoảng vài trăm mét nhưng các đoàn rước cũng phải mất 2 giờ đồng hồ mới đến nơi do nhiều nghi lễ kèm theo. Khi đoàn rước đến nơi Chủ tế với trang phục truyền thống đứng ở bậc tam cấp đón đám rước. Khi mọi người đã yên vị, cuộc tế mới được bắt đầu với những nghi thức long trọng. Tất cả đều tỏ lòng thành kính mời Thánh về dự hội cùng dân làng và cầu xin Thánh phù hộ cho dân làng một năm mới dồi dào sức khỏe, làm ăn phát đạt, xóm làng yên vui, gia đình hạnh phúc.

Trên mâm lễ vật dâng lên các vị thánh, thần có một con bò thui được phủ kín bằng vải lụa điều, ngoài ra còn có rất nhiều sản vật đặc trưng được các xóm, dòng họ, gia đình chăm chút chuẩn bị từ trước. (Ảnh: Sơn Tùng)

Kết thúc phần lễ là phần hội cũng sinh động và giàu bản sắc không kém với các trò chơi dân gian truyền thống như chọi gà, bơi trải, đấu vật, chơi cờ, chèo thuyền bắt vịt… nhưng trong đó tiêu biểu nhất là hát quan họ. Thổ Hà được coi là một làng gốc của nghệ thuật hát quan họ cổ. Trong thời gian diễn ra lễ hội các liền anh, liền chị của các thôn lân cận và các liền anh, liền chị của tỉnh Bắc Ninh về dự hội trổ tài hát cả ngày lẫn đêm tại sân đình hay trên thuyền. Tại đây, du khách sẽ được hòa mình vào không khí hội xuân với các liền anh, liền chị xúng xính áo mớ ba, mớ bảy, nón thúng quai thao, áo the khăn xếp dập dìu canh quan họ thâu đêm, suốt sáng. Lời hát thấm đượm trữ tình làm say lòng bao du khách gần xa. Với những giá trị văn hóa đặc sắc… Lễ hội Thổ Hà được Nhà nước ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2012.

Chiêm ngưỡng Bảo vật quốc gia

Ngoài Lễ hội, du khách còn được tham quan trải nghiệm không gian văn hóa đặc sắc của một làng quê thuần Việt mà ít nơi nào có được. Đây là một làng cổ đặc trưng với một quần thể công trình kiến trúc đa dạng, độc đáo trải dài từ đầu làng tới cuối làng với 3 di tích được hạng cấp quốc gia; đình Thổ Hà - di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia năm 1962. Đặc biệt, tại ngôi đình có bức cửa võng được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2021; chùa Thổ Hà - Di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1996; Văn chỉ làng Thổ Hà - Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1999… Bên cạnh đó, du khách được chiêm ngưỡng cổng làng cổ kính, giếng cổ, hay những con ngõ nhỏ rêu phong được làm bằng gạch nung, gốm, tiểu sành. Đồng thời ghé thăm các gia đình làm nghề truyền thống như nghề nấu rượu, làm bánh đa nem, bánh khúc tai mèo.

Ngày 9/3/2026, tại đình Thổ Hà, Đảng ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ phường Vân Hà (tỉnh Bắc Ninh) tổ chức Lễ công bố Quyết định và đón nhận Bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà. Tại buổi lễ, đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công bố Quyết định số 266/QĐ-TTg ngày 11/2/2026 của Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt đối với quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh Phan Thế Tuấn nhấn mạnh, việc quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt là sự ghi nhận của Đảng, Nhà nước đối với những giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu của di tích, đồng thời khẳng định vị trí quan trọng của di sản trong kho tàng văn hóa dân tộc.

Đặc biệt tại ngôi đình Thổ Hà có bức cửa võng được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2021. (Ảnh: Đông Khánh)

Ông Nguyễn Văn Tình, Chủ tịch UBND phường Vân Hà chia sẻ, việc quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt không chỉ là niềm vinh dự, tự hào của Đảng bộ và Nhân dân địa phương mà còn là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Phường Vân Hà tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn của tỉnh xây dựng quy hoạch tổng thể bảo tồn, tu bổ và tôn tạo quần thể di tích theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa; tăng cường công tác quản lý, gìn giữ các yếu tố gốc của di tích, bảo đảm tính nguyên trạng và giá trị lịch sử lâu dài.

Địa phương cũng đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục truyền thống trong cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ; phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc như dân ca quan họ, lễ hội truyền thống, làng nghề gốm cổ gắn với phát triển du lịch văn hóa, góp phần quảng bá hình ảnh Thổ Hà - vùng đất giàu bản sắc của quê hương Kinh Bắc.

Thời gian tới, tỉnh Bắc Ninh tiếp tục tăng cường công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích theo hướng khoa học, bền vững; phát huy vai trò của cộng đồng trong gìn giữ di sản; gắn bảo tồn di tích với phát triển du lịch văn hóa, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương Kinh Bắc đến bạn bè quốc tế.