Việt Nam đạt tiến bộ ổn định trong nâng cao hiệu quả khuôn khổ thể chế và pháp luật

Môi trường thể chế thuận lợi hơn cho đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh

PV: Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao trong 5 năm tới và trở thành nước phát triển vào năm 2045. Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện thể chế phát triển được xác định là một trong ba đột phá chiến lược. Từ góc nhìn quốc tế, bà đánh giá như thế nào về định hướng phát triển này?

Bà Ramla Khalidi: Việc Việt Nam tập trung củng cố và hoàn thiện khuôn khổ thể chế như một động lực cho phát triển hoàn toàn phù hợp với các thông lệ và kinh nghiệm quốc tế.

Trên thực tế, tại các quốc gia đã đạt được tăng trưởng bền vững và chuyển đổi cơ cấu thành công, các thể chế vững mạnh, minh bạch và có trách nhiệm giải trình cùng với một hệ thống pháp luật hiệu quả luôn được xem là những yếu tố then chốt.

Theo nghĩa này, việc Việt Nam chú trọng nâng cao chất lượng quản trị, hoàn thiện khung pháp lý và cải cách hành chính công là hoàn toàn đúng hướng, tạo nền tảng thiết yếu để đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao trong thời gian tới và nước phát triển vào năm 2045.

Từ góc độ của Liên hợp quốc (LHQ), pháp quyền được coi là trụ cột của phát triển bền vững. Tầm nhìn mới của Tổng Thư ký LHQ về pháp quyền (2023) nhấn mạnh rằng các thể chế hiệu quả, minh bạch và bao trùm là điều kiện không thể thiếu cho chuyển đổi kinh tế, duy trì niềm tin xã hội và bảo đảm các thành quả phát triển được chia sẻ rộng rãi.

Từ góc độ của Liên hợp quốc (LHQ), pháp quyền được coi là trụ cột của phát triển bền vững (Ảnh minh họa)

Một khuôn khổ pháp lý và thể chế vững chắc giúp biến các chủ trương, chính sách thành các quy tắc rõ ràng, có thể dự đoán, bảo vệ quyền và tạo sự ổn định cần thiết cho đầu tư, đổi mới sáng tạo và tăng trưởng bao trùm.

Định hướng này cũng được thể hiện rõ trong logic của các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs), đặc biệt là Mục tiêu 16 về hòa bình, công lý và thể chế vững mạnh. Thông qua việc nâng cao hiệu quả xây dựng, thực thi và hoạch định chính sách dài hạn, cải cách thể chế và quản trị góp phần thúc đẩy tiến bộ trên tất cả các SDGs, từ bình đẳng giới (SDG 5), giảm bất bình đẳng (SDG 10), tăng trưởng kinh tế (SDG 8), công nghiệp và đổi mới sáng tạo (SDG 9), đến khí hậu và môi trường (SDGs 13–15).

Dựa trên kinh nghiệm toàn cầu của UNDP, các quốc gia thường đạt tiến bộ tốt nhất khi các ưu tiên cải cách trong nước được bổ trợ bởi các thông lệ quốc tế và bằng chứng thực tiễn. Do đó, cam kết của Việt Nam trong việc củng cố nền tảng thể chế và pháp quyền có thể được xem là một khoản đầu tư chiến lược cho khả năng chống chịu, năng lực cạnh tranh và tăng trưởng bao trùm trong dài hạn.

Các cải cách được phản ánh qua các kết quả cụ thể và đo lường được

PV: Trong những năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực xây dựng và hoàn thiện thể chế, pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Dựa trên các chỉ số như GII, PAR Index, PAPI và GCI, bà đánh giá như thế nào về khuôn khổ thể chế, pháp luật của Việt Nam, đặc biệt trong vai trò thúc đẩy phát triển?

Bà Ramla Khalidi: Trong thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được những tiến bộ ổn định trong việc nâng cao hiệu quả của khuôn khổ thể chế và pháp luật. Đáng chú ý, các cải cách này ngày càng được phản ánh qua các kết quả cụ thể và đo lường được, cho thấy những cải thiện trong lập pháp và quản trị đang chuyển hóa thành kết quả thực tiễn, góp phần thúc đẩy phát triển con người, giảm nghèo và hỗ trợ chuyển đổi kinh tế.

Theo bà Ramla Khalidi: Trong thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được những tiến bộ ổn định trong việc nâng cao hiệu quả của khuôn khổ thể chế và pháp luật ( Ảnh: Thủ tướng Phạm Minh Chính trình bày nội dung trọng tâm, cốt lõi của Nghị quyết số 68, về phát triển kinh tế tư nhân và kế hoạch thực hiện Nghị quyết 68 - Ảnh VGP/Nhật Bắc)

Các chỉ số quốc tế cho thấy Việt Nam đã xây dựng được môi trường thể chế thuận lợi hơn cho đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh. Trong Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu (GII), Việt Nam xếp thứ 44/139 nền kinh tế vào năm 2025 và tiếp tục là một trong những quốc gia thu nhập trung bình thấp có mức độ đổi mới cao, đứng thứ hai trong nhóm thu nhập của mình.

Đáng chú ý, một số thành phần thể chế trong GII cũng được cải thiện, như chất lượng quy định tăng từ vị trí 99 năm 2018 lên 83 năm 2022, phản ánh những nỗ lực cải thiện môi trường pháp lý cho đầu tư, ứng dụng công nghệ và phát triển doanh nghiệp.

Các chỉ số quản trị trong nước cung cấp thêm góc nhìn về hiệu quả vận hành của thể chế trong thực tiễn. Chỉ số Cải cách Hành chính (PAR Index) đạt mức trung bình cao nhất từ trước đến nay vào năm 2024 (88,37%), cho thấy những cải thiện trên toàn hệ thống trong hiện đại hóa nền hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ công và đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Chỉ số PAPI, dựa trên trải nghiệm của người dân, phản ánh các khía cạnh như minh bạch, kiểm soát tham nhũng và tiếp cận dịch vụ công. Kết quả năm 2024 cho thấy người dân ghi nhận tiến bộ ở 7/8 lĩnh vực quản trị và cung ứng dịch vụ công, dù vẫn còn sự khác biệt giữa các địa phương và các nhóm dân cư. Các chỉ số này phản ánh tác động thực tế của cải cách đối với cá nhân, hộ gia đình và cộng đồng, bổ sung cho các đánh giá thể chế ở cấp độ vĩ mô.

Nhìn chung, các chỉ số này cho thấy khuôn khổ thể chế và pháp luật của Việt Nam ngày càng đóng vai trò thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tăng trưởng kinh tế và cải thiện quản trị công.

Đồng thời, chúng cũng cung cấp công cụ hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xác định ưu tiên cải cách và định hướng đầu tư vào năng lực thể chế, nhằm nâng cao trách nhiệm giải trình, tính minh bạch và hiệu quả.

Các chỉ số này cũng giúp chỉ ra những lĩnh vực cần tiếp tục hỗ trợ về thực thi, phối hợp hoặc nguồn lực, nhằm bảo đảm các cải cách pháp luật và chính sách thực sự mang lại kết quả phát triển cụ thể, đặc biệt cho các nhóm dễ bị tổn thương.

PV: Theo bà, các chương trình hợp tác như Dự án EU JULE có ý nghĩa như thế nào trong việc nâng cao hiệu quả xây dựng Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân?

Bà Ramla Khalidi: UNDP hỗ trợ các quốc gia thành viên thúc đẩy pháp quyền và thực hiện các cam kết quốc tế về quyền con người thông qua cung cấp hỗ trợ kỹ thuật, thúc đẩy đối thoại với các cơ chế quốc tế và chia sẻ các thông lệ tốt toàn cầu. Một yếu tố cốt lõi trong hỗ trợ này là thúc đẩy cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong lĩnh vực tư pháp, bảo đảm các cải cách đáp ứng nhu cầu của người dân, bảo vệ quyền của họ và củng cố niềm tin vào các thể chế.

Chương trình Tư pháp và Tăng cường Pháp lý của EU (EU JULE) là một ví dụ tiêu biểu tại Việt Nam. Được triển khai bởi UNDP và UNICEF phối hợp với các cơ quan trong nước, với sự hỗ trợ của Liên minh châu Âu, chương trình góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền trên nhiều phương diện như nâng cao chất lượng và tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tăng cường năng lực và hiệu quả của các cơ quan tư pháp, và mở rộng khả năng tiếp cận công lý một cách công bằng - đặc biệt đối với phụ nữ, người dân tộc thiểu số và các nhóm dễ bị tổn thương.

Những nỗ lực này giúp bảo đảm rằng các cải thiện về pháp quyền không chỉ thể hiện trên hiệu quả hoạt động của các cơ quan, mà còn được người dân cảm nhận rõ ràng trong đời sống hằng ngày.

Các cải thiện về pháp quyền không chỉ thể hiện trên hiệu quả hoạt động của các cơ quan, mà còn được người dân cảm nhận rõ ràng trong đời sống hằng ngày (Hình minh họa)

Được thiết kế trên cơ sở hợp tác với các đối tác trong nước, EU JULE hỗ trợ truyền thông pháp luật để người dân hiểu rõ hơn về quyền và các cơ chế bảo vệ, bao gồm các vấn đề như bạo lực trên cơ sở giới.

Chương trình cũng tăng cường hệ thống trợ giúp pháp lý thông qua nâng cao năng lực cho các đơn vị cung cấp dịch vụ và mở rộng khả năng tiếp cận từ giai đoạn sớm của tố tụng, kể cả tại tòa án.

Đồng thời, chương trình đóng góp vào quá trình hoàn thiện pháp luật và chính sách thông qua nghiên cứu, rà soát pháp lý và đối thoại chính sách có cấu trúc, giúp bảo đảm các cải cách dựa trên bằng chứng và phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế.

Ở góc độ rộng hơn, các sáng kiến hợp tác quốc tế như EU JULE đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ lộ trình phát triển của Việt Nam thông qua thúc đẩy bình đẳng trước pháp luật, cải thiện tiếp cận công lý và tăng cường các thể chế minh bạch, có trách nhiệm giải trình.

Bằng cách gắn kết hỗ trợ kỹ thuật với các ưu tiên quốc gia, các chương trình này góp phần củng cố việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đồng thời xây dựng một hệ thống tư pháp ngày càng hiệu quả, bao trùm và đáng tin cậy.

Các thể chế cần có năng lực hướng tới tương lai

PV: Bà có thể chia sẻ một số khuyến nghị để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện thể chế, pháp luật nhằm thúc đẩy phát triển bền vững?

Bà Ramla Khalidi: UNDP đánh giá cao việc Việt Nam coi cải cách thể chế là trọng tâm và nhìn nhận rằng cải thiện thể chế là giải pháp hiệu quả nhất để tháo gỡ “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Ở giai đoạn phát triển hiện nay, các thể chế hiệu quả hơn là điều kiện thiết yếu để duy trì tăng trưởng và bảo đảm tính bao trùm, bền vững.

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh và khó lường, để hiệu quả, các thể chế cần có năng lực hướng tới tương lai, dự báo rủi ro và thích ứng với thay đổi - điều mà UNDP gọi là “năng lực động”. Đông Á cũng như toàn cầu đang tích cực thảo luận về cách xây dựng và duy trì các năng lực này, cũng như cách chuyển hóa chúng thành đổi mới, tăng trưởng và thịnh vượng.

Từ đó, UNDP đề xuất 4 nhóm khuyến nghị chính.

Thứ nhất, gắn cải cách với tăng trưởng bền vững và bao trùm. Các thể chế phát huy hiệu quả nhất khi phục vụ rõ ràng các ưu tiên quốc gia và liên tục nâng cao năng lực thích ứng, học hỏi. Những năng lực này, kết hợp với cam kết mạnh mẽ về minh bạch và trách nhiệm giải trình ở cả trung ương và địa phương, giúp thể chế chủ động ứng phó với các thách thức liên kết như bất bình đẳng, biến đổi khí hậu và các gián đoạn công nghệ.

Việc lồng ghép các nguyên tắc này vào luật pháp, chính sách và chương trình, cùng với đầu tư có định hướng vào phát triển năng lực (có thể hỗ trợ bởi công nghệ số), sẽ giúp cải cách mang lại kết quả bền vững và thực chất.

Thứ hai, chú trọng khâu thực thi pháp luật. Ngay cả những đạo luật tốt cũng khó phát huy hiệu quả nếu việc thực thi không đồng đều. Tiếp tục đầu tư nâng cao năng lực cho đội ngũ pháp lý và tư pháp, cùng với cơ chế giám sát thực thi Hiến pháp và pháp luật hiệu quả hơn, sẽ giúp tăng tính nhất quán và củng cố niềm tin. Chuyển đổi số có thể nâng cao tính minh bạch, trong khi dữ liệu tốt hơn sẽ giúp xác định khoảng trống pháp lý và hỗ trợ cải cách dựa trên bằng chứng.

Thứ ba, hoàn thiện các khuôn khổ thúc đẩy phát triển. Khi nền kinh tế trở nên năng động hơn, hệ thống pháp luật cần tạo điều kiện cho tăng trưởng và đổi mới. Việc tinh giản quy định, giảm chồng chéo và loại bỏ các rào cản không cần thiết sẽ khuyến khích khởi nghiệp và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Thứ tư, định hướng hệ thống phục vụ người dân. Một Nhà nước pháp quyền mạnh là nơi người dân có thể tiếp cận, hiểu và tin tưởng. Chính sách cần lấy người dân làm trung tâm từ khâu xây dựng đến thực thi, giám sát và đánh giá. Mở rộng chuyển đổi số, đồng thời bảo đảm quyền riêng tư và an ninh, sẽ giúp cải thiện tiếp cận công lý và tạo thêm cơ hội để người dân tham gia một cách có ý nghĩa.

UNDP cam kết tiếp tục là đối tác tin cậy, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm và thông lệ quốc tế để hỗ trợ Việt Nam xây dựng một hệ thống thể chế hiện đại, có khả năng chống chịu và phát triển bền vững.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà!