ASEAN cùng nỗ lực trong xây dựng nền pháp luật thích ứng với công nghệ

Phát biểu mở đầu phiên toàn thể 1, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, thông qua Diễn đàn mong muốn tăng cường đối thoại, chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác giữa các nước ASEAN cùng các đối tác quốc tế, qua đó từng bước hình thành những cách thức tiếp cận phù hợp đối với những vấn đề pháp lý mới của kỷ nguyên số.

Với tinh thần đó, phiên toàn thể 1 sẽ là dịp để chúng ta đi sâu hơn vào những vấn đề nền tảng của các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực pháp luật, từ đó cùng tìm kiếm những giải pháp thực tiễn và định hướng hợp tác trong thời gian tới. Bộ trưởng tin tưởng rằng những trao đổi thẳng thắn, cởi mở và giàu tính thực tiễn của các diễn giả đại biểu tại phiên này sẽ đóng góp quan trọng vào thành công của Diễn đàn và vào nỗ lực chung trong việc xây dựng một nền pháp luật thích ứng với công nghệ, nhưng đồng thời định hướng và bảo đảm công nghệ phục vụ con người và sự phát triển bền vững.

Điều hành phiên toàn thể 1 của Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh cho biết,phiên toàn thể 1 sẽ bắt đầu với báo cáo dẫn đề của Việt Nam về ứng dụng AI trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam: Thực trạng, thách thức và triển vọng. Báo cáo sẽ tập trung làm rõ thực trạng những cơ hội và thách thức trong việc ứng dụng AI vào công tác xây dựng và hoàn thiện pháp luật. Qua đó phản ánh những bước đi và kinh nghiệm thực tiễn của Việt Nam trong lĩnh vực này. Đồng thời khơimở những vấn đề pháp lý và định hướng chính sách cần được tiếp tục nghiên cứu để các đại biểu cùng trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và tìm kiếm những cách tiếp cận phù hợp trong khu vực ASEAN chúng ta.

Trình bày tham luận, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp công nghệ thông tin (Bộ Khoa học và Công nghệ) Trần Anh Tú chia sẻ, bài trình bày của ông có một nội dung xuyên suốt đấy là làm sao AI có thể giúp làm nhanh hơn nhưng mục tiêu cuối cùng là phải có chất lượng pháp luật tốt hơn.

Theo ông, AI cho phép chúng ta xử lý một khối lượng thông tin rất lớn trong thời gian ngắn. Trong công tác pháp luật, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm văn bản, dẫn chiếu các điều khoản, so sánh quy định, cảnh báo những điểm cần kiểm tra. Nhưng tốc độ không phải là mục tiêu tự thân, nếu chỉ giúp tăng thời gian mà không cải thiện được chất lượng phân tích, khả năng kiểm chứng và trách nhiệm giải trình thì giá trị AI còn rất hạn chế. Vì vậy, câu hỏi đặt ra là tổ chức dữ liệu, công nghệ, quy trình, nhân lực và trách nhiệm như thế nào để AI nâng cao chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật, đồng thời đảm bảo nguyên tắc nhà nước pháp quyền.

Phó Cục trưởng Trần Anh Tú trình bày tham luận.

Ông Trần Anh Tú khẳng định Việt Nam đã có những nền tảng chính trị và pháp lý rất quan trọng.Nghị quyết số 27 của Trung ương đặt ra yêu cầu đổi mới công tác xây dựng thi hành pháp luật, đưa thể chế pháp luật trở thành một lợi thế cạnh tranh. Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Dữ liệu, Luật Chuyển đổi số và các văn bản đang triển khai từng bước tạo ra khuôn khổ cho việc phát triển và quản trị AI tại Việt Nam. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã ban hành tiêu chí đánh giá AI hỗ trợ công vụ, nhấn mạnh vào nguồn dữ liệu pháp luật chính thống và khả năng kiểm chứng đầu ra. Hiện nay Bộ Khoa học và Công nghệ đang dự thảo Chiến lược chuyển đổi AI quốc gia và đang hoàn thiện theo hướng chuyển từ các ứng dụng riêng lẻ sang chuyển đổi có hệ thống, lấy con người làm trung tâm và quản trị theo rủi ro.

Nêu bài học trong lĩnh vực này, ông Tú cho rằng, số hóa văn bản chưa đồng nghĩa với việc dữ liệu sẵn sàng cho AI. Để AI hỗ trợ công tác pháp luật đáng tin cậy, hệ thống cần phải được xác định nguồn văn bản, văn bản có hiệu lực, nội dung đã sửa đổi bổ sung thay thế hoặc bãi bỏ, cho phép truy xuất lại được văn bản gốc. Dữ liệu pháp luật không chỉ là nội dung văn bản mà còn là thông tin về nguồn dữ liệu, tính hiệu lực, các quan hệ giữa các văn bản. Hiện nay Bộ Tư pháp cũng đang xây dựng hai đề án để trình Thủ tướng Chính phủ về việc cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật và ứng dụng AI trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật. Đây là một định hướng cũng đang được đề xuất cho dữ liệu chính thống, kiểm chứng và đi trước trước khi bước sang mở rộng AI.

Cũng theo ông Tú, yêu cầu về ứng dụng công nghệ trước hết là giúp tăng cường các năng lực vềnghiệp vụ. Theo báo cáo của Bộ Tư pháp về tổng rà soát hệ thống văn bản pháp luật, sơ bộ đến thời điểm hiện nay có hơn 40.000 văn bản thuộc phạm vi tổng rà soát, gần 13.000 văn bản đã được rà soát và đề xuất phương án xử lý. Toàn bộ 23 cơ quan trung ương và 34 địa phương cũng đã gửi các báo cáo. Số liệu mang tính tương đối nhưng chúng ta có thể thấy được quy mô rất là lớn. AI có thể hỗ trợ giảm tra cứu thủ công để các chuyên gia, các nhà lập pháp có thể tập trung hơn vào phân tích và ra các quyếtđịnh.

Ông Tú cho biết, một số giải pháp AI đã được thử nghiệm hỗ trợ rà soát văn bản rất tiềm năng nhưng cũng bộc lộ hạn chế về dữ liệu, quy luật pháp lý, bảo mật, phân quyền và khả năng phục vụ ở diện rộng. Vì vậy, Bộ Khoa học và Công nghệ nghiên cứu và đề xuất ra 4 trụ cột: Dữ liệu và kiến trúc dùng chung; Bài toán và lộ trình; Chất lượng, kiểm soát và trách nhiệm; Quy trình triển khai và thước đo thành công. Bộ không bắt đầu từ câu hỏi mô hình AI nào tốt nhất mà bắt đầu từ bài toán nghiệp vụ, dữ liệu, phương pháp kiểm chứng và chủ thể chịu trách nhiệm.

Về hướng hợp tác trong khu vực ASEAN, ông Tú đề xuất xem xét hình thành mạng lưới chuyên môn về AI trong pháp luật và tư pháp để chia sẻ các ứng dụng, kinh nghiệm, đào tạo. Thứ 2, cùng nghiên cứu nguyên tắc, phương pháp đánh giá tham chiếu tự nguyện, tập trung vào phát triển con người, nguồn dữ liệu chính thống, có khả năng kiểm chứng và cũng có thể là xây dựng các thư viện các tình huống để cùng thử nghiệm. Thứ ba, có thể cùng xem xét thí điểm hỗ trợ công cụ tìm kiếm, so sánh thông tin pháp luật đa ngôn ngữ trong một hoặc vài lĩnh vực chuyên biệt ưu tiên.

Ông Tú kết thúc bài trình bày bằng các thông điệp. Trong đó, chất lượng thể chế là mục tiêu. Năng suất và tốc độ chỉ là các kết quả quan trọng nhưng không phải là đích đến cuối cùng. Tức là chúng ta dùng AI nhưng phải cải thiện được chất lượng xây dựng pháp luật.

Ngoài ra, AI hỗ trợ, con người kiểm tra, quyết định và chịu trách nhiệm. hững hoạt động mà càng gần với việc lựa chọn chính sách, quyền và nghĩa vụ của người dân doanh nghiệp thì yêu cầu kiểm soát thực chất càng cao.

Cùng với đó, để chuyển từ sử dụng công cụ sang ứng dụng một cách có hệ thống cần bắt đầu từ dữ liệu chính thống, bài toán rõ, có phương pháp kiểm thử rõ ràng và trách nhiệm được xác định.

“Việt Nam chúng tôi sẵn sàng cùng ASEAN chia sẻ kinh nghiệm và cùng xem xét các sáng kiến kết nối tự nguyện, an toàn trong lĩnh vực này. AI không thay thế con người làm luật. Giá trị của AI là giúp con người sử dụng dữ liệu tốt hơn, phát hiện rủi ro sớm hơn và đưa ra quyết định có căn cứ hơn”, ông Tú nhấn mạnh.

Luật sư Nhà nước cao cấp Tan Sze Yao.

Chia sẻ kinh nghiệm của Singapore, Luật sư Nhà nước cao cấp (Văn phòng Tổng Chưởng lý Singapore) Tan Sze Yao cho biết, Singapore chưa ban hành đạo luật AI toàn diện, mà tiếp cận AI theo 5 lớp. Lớp 1 -Pháp luật: khi Nhà nước tự mình ra quyết định bằng phương thức tự động và để xử lý các tác động cụ thể liên quan đến AI

Lớp 2 - Hướng dẫn của Tòa án: điều chỉnh việc sử dụng AI tạo sinh trong thủ tục tố tụng. Lớp 3 - Hướng dẫn cấp Bộ: thực hành tốt trên toàn lĩnh vực dành cho người hành nghề pháp lý, được sửa đổi và cập nhật khi công nghệ phát triển

Lớp 4 - Quy tắc ứng xử nghề nghiệp: các nghĩa vụ trung lập về công nghệ áp dụng cho mọi hoạt động pháp lý, dù có hoặc không có sự hỗ trợ của AI. Lớp 5 - Khung quản trị liên ngành: nền tảng toàn nền kinh tế cho AI đáng tin cậy.

Ông Tan nhấn mạnh, các công cụ này kết hợp lại tạo thành khuôn khổ pháp lý và chính sách của Singapore về việc sử dụng AI trong hoạt động pháp lý.