Biến khoa học và công nghệ thành sinh kế

Đưa KH&CN đến gần hơn với cơ sở

Theo báo cáo tại hội thảo, giai đoạn 2016 - 2025, chương trình đã triển khai trên 550 dự án tại 34/34 tỉnh thành; xây dựng trên 1.400 mô hình ứng dụng tiến bộ KH&CN; chuyển giao trên 2.350 quy trình công nghệ mới, tiên tiến, phù hợp điều kiện từng vùng, miền.

Các mô hình ứng dụng công nghệ đã cho thấy hiệu quả rõ rệt khi giá trị kinh tế tăng trung bình hơn 30% so với công nghệ trước đây. Chương trình đã đào tạo, bồi dưỡng hơn 1.800 cán bộ quản lý, hơn 4.000 kỹ thuật viên cơ sở; tập huấn cho trên 82.700 lượt nông dân, công nhân về các quy trình kỹ thuật, công nghệ được chuyển giao.

Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định, kết quả quan trọng nhất của chương trình không chỉ nằm ở số lượng dự án, mô hình hay quy trình công nghệ được chuyển giao; mà là việc đưa KH&CN đến gần hơn với người dân, DN, chính quyền cơ sở; biến tri thức thành năng suất, công nghệ thành sinh kế, đổi mới sáng tạo thành động lực phát triển địa phương.

Theo đánh giá của Bộ KH&CN, 10 năm qua, chương trình đã hoàn thành tốt các mục tiêu đề ra, khẳng định vai trò quan trọng của KH&CN, đổi mới sáng tạo với phát triển nông nghiệp, nông thôn; nâng cao đời sống người dân.

Dùng drone gieo sạ lúa tại Quảng Trị.

Trong quá trình triển khai, nhiều mô hình ứng dụng KH&CN đã phát huy hiệu quả, tạo chuyển biến trong sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế địa phương. Tiêu biểu như các mô hình trồng trọt tại Ninh Bình; sản xuất nấm ăn, nấm dược liệu tại Hà Tĩnh, Quảng Trị; sản xuất lúa gạo chất lượng cao tại Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An...

Không chỉ dừng lại ở việc tạo ra sản phẩm, nhiều dự án còn góp phần hình thành vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ. Nhờ áp dụng các quy trình công nghệ, nhiều sản phẩm địa phương đã nâng cao chất lượng, đáp ứng yêu cầu thị trường; được phát triển thành sản phẩm OCOP, được cấp chỉ dẫn địa lý, từng bước tham gia vào chuỗi giá trị sản xuất, tiêu thụ; đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối hiện đại; tạo việc làm ổn định cho người dân.

Đây chính là kết quả quá trình chuyển hóa tri thức, nghiên cứu của các tổ chức KH&CN, các chuyên gia; thành phương thức sản xuất hiệu quả hơn của người dân, đặc biệt ở những vùng còn nhiều khó khăn. Các sản phẩm không chỉ ghi nhận công sức lao động của nông dân mà còn thể hiện sự kết tinh giữa lao động trực tiếp và lao động tri thức, góp phần tạo ra những sản phẩm có giá trị cao hơn, ổn định hơn.

Đổi mới cách tiếp cận để phát triển bền vững

Theo lãnh đạo Bộ KH&CN, các dự án nông thôn, miền núi có đặc thù khác với các nhiệm vụ KH&CN thông thường. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo ra công trình nghiên cứu, công bố khoa học hay bằng sáng chế, mà là thương mại hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm cụ thể, tạo giá trị kinh tế và sinh kế cho người dân.

Tuy nhiên, quá trình này luôn đối mặt nhiều rủi ro. Trong đó có những yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh, biến động thị trường. Một mô hình sản xuất dù có tiềm năng nhưng nếu gặp rủi ro về thời tiết hoặc thị trường, cũng có thể ảnh hưởng lớn đến hiệu quả đầu tư.

Thu hoạch chè bằng máy tại một nông trường chè.

Bên cạnh đó, năng lực quản trị của một số đơn vị tiếp nhận công nghệ, đặc biệt là DN nhỏ, hợp tác xã, người dân ở vùng khó khăn còn hạn chế. Trong khi đó, yêu cầu quản lý, kiểm tra, thanh quyết toán nguồn vốn hỗ trợ vẫn cần tuân thủ chặt chẽ, dẫn đến khoảng cách giữa yêu cầu quản lý và năng lực thực tế của đơn vị triển khai.

Lãnh đạo Bộ KH&CN cho rằng, cần có cách tiếp cận phù hợp hơn với đặc thù của các dự án phát triển nông thôn, miền núi; không thể áp dụng hoàn toàn mô hình quản lý của các nhiệm vụ KH&CN truyền thống.

Một vấn đề khác được đặt ra là khả năng dự báo thị trường. Khi triển khai một dự án kéo dài 3 - 5 năm, việc xác định nhu cầu thị trường trong tương lai là rất quan trọng, đồng thời thách thức lớn. Sản phẩm cuối cùng có thành công hay không phụ thuộc rất nhiều vào khả năng kết nối thị trường, xây dựng chuỗi giá trị, tổ chức sản xuất.

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, lãnh đạo Bộ KH&CN cho rằng chương trình cần tiếp tục được đổi mới mạnh mẽ về tư duy và phương thức triển khai.

Các mô hình ứng dụng công nghệ đã cho thấy hiệu quả rõ rệt khi giá trị kinh tế tăng trung bình hơn 30% so với công nghệ trước đây. (Ảnh: Trương Quang Huy - Bộ KH&CN)

Theo đó, cần chuyển từ hỗ trợ mô hình sang giải quyết các bài toán phát triển cụ thể của địa phương; từ chuyển giao công nghệ sang làm chủ công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; từ hỗ trợ từng dự án riêng lẻ sang phát triển chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tại địa phương.

Việc đánh giá hiệu quả cũng cần chuyển từ số lượng mô hình sang tác động thực tế với KTXH, khả năng nhân rộng và đóng góp vào tăng trưởng của địa phương.