Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn: Giảm áp lực thi cử, không thể chỉ đổi cách thi

Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Hoàng Minh Sơn, nếu tiếp cận câu chuyện chỉ từ góc nhìn kỳ thi thì sẽ rất khó giải quyết được tận gốc vấn đề.

Khi giáo dục cần chuyển từ tư duy “tuyển chọn” sang bảo đảm cơ hội học tập

Tại buổi làm việc với Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu về tình hình thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm của ngành Giáo dục, Bộ trưởng cho rằng giáo dục đang đứng trước nhiều “điểm nghẽn” cần được nhìn nhận đúng bản chất và xử lý từ gốc, từ câu chuyện thiếu giáo viên, sắp xếp mạng lưới trường học đến giảm áp lực học tập, thi cử và xây dựng môi trường giáo dục an toàn.

Một trong những thông điệp đáng chú ý nhất được Bộ trưởng đưa ra là cần thay đổi cách nhìn về áp lực học tập và thi cử. Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, áp lực hiện nay không nằm ở hình thức thi hay phương thức tuyển sinh mà bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập của người dân với khả năng đáp ứng của hệ thống giáo dục.

Nhận định này phần nào lý giải vì sao nhiều năm qua, dù các kỳ thi liên tục được điều chỉnh theo hướng giảm tải, đổi mới cách đánh giá hay tăng quyền tự chủ tuyển sinh nhưng áp lực vẫn chưa giảm đáng kể.

Ở nhiều địa phương, đặc biệt các đô thị lớn, cuộc cạnh tranh vào trường công lập vẫn diễn ra gay gắt. Học sinh bắt đầu học thêm từ sớm, phụ huynh đầu tư nhiều thời gian và chi phí để chuẩn bị cho những kỳ thi vốn được xem như bước ngoặt.

Trong hoàn cảnh đó, những điều chỉnh thường tập trung vào việc điều chỉnh kỹ thuật kỳ thi. Nhưng theo Bộ trưởng, nếu số lượng trường học, lớp học và chỉ tiêu đào tạo chưa theo kịp nhu cầu thì áp lực sẽ chỉ chuyển từ hình thức này sang hình thức khác.

Dẫn ví dụ từ giáo dục đại học, Bộ trưởng cho biết trước đây việc vào đại học từng rất căng thẳng. Tuy nhiên, khi quy mô đào tạo được mở rộng và hệ thống giáo dục đại học đáp ứng tốt hơn nhu cầu người học thì sức ép tuyển sinh đã giảm đáng kể.

Từ thực tế đó, Bộ trưởng nhấn mạnh: không giải quyết được thiếu trường, thiếu lớp, thiếu chỉ tiêu thì không thể giải quyết được áp lực thi cử. Đây cũng là cách tiếp cận mang tính hệ thống hơn thay vì chỉ tập trung xử lý phần ngọn.

Không chỉ đặt lại vấn đề về áp lực thi cử, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn còn đề cập tới một thay đổi trong tư duy tiếp cận giáo dục. Theo ông, ngay trong khái niệm “tuyển sinh” đã hàm chứa yếu tố lựa chọn, sàng lọc. Nhưng nếu xác định học tập là quyền của mỗi học sinh thì cần nhìn nhận lại theo hướng bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục.

Trong bối cảnh quy mô dân số học đường ở nhiều địa phương tăng nhanh, nhu cầu tiếp cận giáo dục chất lượng ngày càng lớn, việc bảo đảm đủ trường lớp không chỉ là nhiệm vụ quản lý mà còn là yêu cầu phát triển.

Bởi khi cơ hội học tập được mở rộng hơn, phụ huynh sẽ không còn cảm giác tương lai của con em mình chỉ phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất.

Khi áp lực lên giáo viên đặt ra yêu cầu thay đổi cách dạy, cách học

Nếu áp lực học tập không chỉ đến từ kỳ thi thì một nguyên nhân khác cũng được Bộ trưởng chỉ ra là câu chuyện đội ngũ giáo viên.

Theo Bộ trưởng, ngành Giáo dục thời gian qua đã có nhiều chuyển động tích cực. Chất lượng đầu vào của các trường sư phạm được nâng lên, nhiều giáo viên trẻ được đào tạo bài bản, nhanh chóng thích ứng với chuyển đổi số và ứng dụng AI.

Tuy nhiên, nhìn ở quy mô toàn hệ thống, giáo dục vẫn đang thiếu giáo viên và tồn tại tình trạng thừa - thiếu cục bộ. Điều đáng chú ý là theo Bộ trưởng, không phải không có người dạy mà giáo viên đang quá tải.

Hiện tỷ lệ học sinh trên giáo viên của Việt Nam khoảng 22-23 học sinh/giáo viên, trong khi ở nhiều quốc gia phát triển chỉ khoảng 15-16 hoặc thấp hơn. Một giáo viên phải phụ trách quá nhiều học sinh, khả năng quan tâm từng em, đổi mới phương pháp dạy học hay tổ chức hoạt động trải nghiệm đều bị hạn chế. Điều đó dẫn tới một vòng lặp quen thuộc: giáo viên quá tải - học sinh khó được hỗ trợ cá nhân - phụ huynh tìm đến học thêm - áp lực học tập tiếp tục gia tăng.

Để tháo gỡ, Bộ trưởng cho rằng cần tiếp tục sắp xếp mạng lưới trường học theo hướng hiệu quả hơn. Việc này có thể tạo thêm khoảng 55.000 biên chế giáo viên thông qua tinh gọn bộ máy quản lý và nhân viên.Tuy nhiên, về lâu dài vẫn cần bảo đảm đủ giáo viên theo định mức bởi đây là chỉ số phản ánh chất lượng giáo dục.

Một nội dung khác được Bộ trưởng đề cập là quan niệm chương trình học hiện nay quá nặng. Theo ông, chương trình giáo dục phổ thông không hẳn nặng hơn chuẩn quốc tế, thậm chí ở một số chỉ số còn thấp hơn nhiều nước phát triển. Vấn đề nằm ở phương pháp tổ chức việc học.

Thay vì tiếp tục mô hình tiếp nhận kiến thức một chiều, giáo dục cần tạo nhiều cơ hội hơn cho học sinh thực hành, trải nghiệm và phát triển năng lực. Điều này cũng đồng nghĩa giảm áp lực không phải giảm yêu cầu học tập mà là thay đổi cách học để học sinh tiếp cận tri thức hiệu quả hơn.

Ở những nơi có điều kiện, Bộ GD&ĐT dự kiến nghiên cứu thí điểm mô hình học tập cá thể hóa nhằm giúp học sinh học phù hợp hơn với năng lực và sở trường.

Thí sinh kết thúc kỳ thi lớp 10 công lập tại Hà Nội 2026 (Ảnh: PV)

Gia sư AI và kỳ vọng giảm học thêm

Một hướng đi mới cũng đang được Bộ GD&ĐT nghiên cứu là phát triển ứng dụng gia sư AI nhằm hỗ trợ học sinh tự học. Nếu được triển khai hiệu quả, đây có thể trở thành công cụ hỗ trợ học tập cá thể hóa, giúp giảm phụ thuộc vào học thêm và tạo thêm cơ hội tiếp cận tri thức cho học sinh.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, một hướng đi được Bộ trưởng nhắc đến là phát triển ứng dụng gia sư AI hỗ trợ học sinh tự học. Theo định hướng này, AI không thay thế giáo viên mà đóng vai trò công cụ hỗ trợ cá nhân hóa quá trình học tập. Nếu được triển khai hiệu quả, học sinh có thể nhận được hỗ trợ ngay tại nhà, giảm phụ thuộc vào học thêm và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức.

Tuy nhiên, Bộ trưởng cũng lưu ý công nghệ không thể thay thế những điều kiện nền tảng của giáo dục.Muốn giảm áp lực học tập thực chất vẫn phải bắt đầu từ trường lớp, đội ngũ giáo viên, chương trình phù hợp và cơ hội học tập công bằng.

Bảo vệ học sinh trong môi trường số

Đề cập đến xây dựng môi trường giáo dục an toàn, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng trách nhiệm của nhà trường không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức mà còn phải giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống và xây dựng môi trường học tập an toàn cho học sinh.

Theo Bộ trưởng, cùng với gia đình và nhà trường, không gian mạng đang trở thành môi trường mà học sinh dành rất nhiều thời gian để học tập, giao tiếp và tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, sự phát triển rất nhanh của mạng xã hội và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác bảo vệ trẻ em.

“Chúng ta cần có các quy định để quản lý việc tiếp cận của trẻ em đối với mạng xã hội và các công cụ AI chưa được kiểm soát, không phải để hạn chế quyền của người dân mà là để bảo vệ các em” - Bộ trưởng cho biết, đồng thời nhấn mạnh giáo dục là trách nhiệm của toàn xã hội.

Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các cơ quan liên quan để xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện trong bối cảnh chuyển đổi số.

Như vậy, giảm áp lực thi cử không đồng nghĩa với giảm chuẩn đầu ra hay làm kỳ thi dễ hơn. Muốn thay đổi thực chất, cần xây dựng một hệ thống giáo dục đủ năng lực để mỗi học sinh đều có cơ hội học tập phù hợp, giáo viên có điều kiện đổi mới và phụ huynh không còn cảm giác tương lai của con em mình được quyết định bởi một cuộc cạnh tranh duy nhất.

Ngoài câu chuyện thi cử, Bộ trưởng cũng đề cập đến những nội dung liên quan đến chuẩn bị năm học mới như giảm giá sách giáo khoa, tiến tới miễn phí sách giáo khoa, đổi mới lễ khai giảng theo hướng ngắn gọn, thiết thực.