Nhiều nước ASEAN nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá lên 75-85%, Việt Nam vẫn chưa tăng

Nhiều nước ASEAN tăng mạnh diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, Việt Nam chưa "vào cuộc"

Theo Báo cáo quốc tế về cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá năm 2025 của Hiệp hội Ung thư Canada (Canadian Cancer Society), Timor-Leste áp dụng cảnh báo chiếm 85% mặt trước và 100% mặt sau bao bì thuốc lá, tương đương mức trung bình 92,5%. Thái Lan áp dụng mức 85% trên cả hai mặt chính; Singapore, Lào, Myanmar và Brunei cùng áp dụng mức 75%. Malaysia quy định diện tích cảnh báo 65%, Campuchia 55%, còn Việt Nam, Philippines và Indonesia cùng ở mức 50%.

Trên phạm vi toàn cầu, 77 quốc gia và vùng lãnh thổ đã áp dụng cảnh báo sức khỏe chiếm trung bình ít nhất 65% diện tích hai mặt chính của bao bì thuốc lá. Trong đó, 25 quốc gia và vùng lãnh thổ áp dụng mức từ 75% trở lên, 11 quốc gia và vùng lãnh thổ đạt từ 85% trở lên. Đáng chú ý, 6 trong số 11 quốc gia ASEAN nằm trong nhóm 25 quốc gia có diện tích cảnh báo sức khỏe lớn nhất thế giới.

Trong khi đó, năm 2013, Việt Nam bắt đầu triển khai quy định in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao, tút, hộp thuốc lá theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá. Luật cũng giao Chính phủ quy định cụ thể việc tăng diện tích cảnh báo phù hợp với từng thời kỳ. Tuy nhiên, sau hơn 13 năm thực hiện, diện tích cảnh báo vẫn giữ nguyên ở mức 50%, trong khi nhiều quốc gia đã nâng tỷ lệ này.

Cụ thể, năm 2014, Việt Nam từng đứng thứ 28 thế giới về diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Đến năm 2025, thứ hạng này giảm xuống khoảng vị trí thứ 95 trong số 140 quốc gia, vùng lãnh thổ có quy định về cảnh báo sức khỏe. Việt Nam hiện thuộc nhóm có diện tích cảnh báo thấp nhất khu vực ASEAN, cùng với Philippines và Indonesia.

Sự thay đổi thứ hạng diễn ra trong bối cảnh Việt Nam duy trì mức cảnh báo 50%, còn nhiều nước tiếp tục mở rộng diện tích cảnh báo trên bao bì thuốc lá.

TS Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam, cho rằng Việt Nam đang tụt lại so với thế giới về diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. Theo ông, trong khi Việt Nam vẫn duy trì mức cảnh báo 50%, nhiều nước đã nâng diện tích cảnh báo lên trên 75%, thậm chí trên 85%. Đáng chú ý, hơn 50 quốc gia đã áp dụng bao bì trơn.

Không chỉ diện tích cảnh báo chưa được điều chỉnh tăng, Việt Nam vẫn sử dụng bộ 6 mẫu cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh được đưa vào áp dụng từ năm 2013, mặc dù quy định hiện hành yêu cầu nội dung cảnh báo phải được thay đổi định kỳ 2 năm một lần.

Theo nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế Công cộng được dẫn trong tài liệu đề xuất chính sách, hiệu quả và tác động cảnh báo của cả 6 mẫu đang áp dụng đều giảm rõ rệt so với thời điểm bắt đầu triển khai. Việc sử dụng cùng một bộ hình ảnh và thông điệp trong thời gian dài có thể khiến người tiêu dùng dần quen thuộc với nội dung cảnh báo, làm giảm khả năng thu hút sự chú ý.

Trong khi đó, nhiều quốc gia không chỉ tăng diện tích mà còn cập nhật hình ảnh và nội dung cảnh báo nhằm duy trì hiệu quả truyền tải thông tin. Lào cũng đã cập nhật bộ mẫu cảnh báo sức khỏe trong những năm gần đây.

Cảnh báo bằng hình ảnh với diện tích càng lớn càng giúp ngăn ngừa giới trẻ hút thuốc

Trong gói chính sách MPOWER nhằm hỗ trợ thực thi Công ước khung về kiểm soát thuốc lá, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xác định cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá là một trong những biện pháp có hiệu quả cao với chi phí thực hiện thấp.

Theo WHO, cảnh báo bằng hình ảnh có tác động mạnh hơn cảnh báo chỉ bằng chữ, giúp tăng mức độ chú ý, khả năng ghi nhớ và tin tưởng vào thông điệp sức khỏe, đồng thời làm giảm sức hấp dẫn của bao bì, thúc đẩy ý định bỏ thuốc và góp phần ngăn ngừa thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc. Hiệu quả cảnh báo tăng lên khi hình ảnh được đặt ở vị trí nổi bật trên hai mặt chính và chiếm diện tích lớn hơn.

Đây cũng là biện pháp mà Nhà nước không phải trực tiếp chi trả chi phí in cảnh báo, bởi trách nhiệm thực hiện thuộc về các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá. Thông qua bao bì sản phẩm, thông điệp sức khỏe được truyền tải trực tiếp, thường xuyên đến người sử dụng mà không đòi hỏi ngân sách truyền thông lớn như các chiến dịch truyền thông đại chúng.

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng (Ảnh: PV)

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng, cho rằng, muốn giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá thì trước hết cần giảm ý định sử dụng thuốc lá ở giới trẻ. Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì có thể góp phần quan trọng vào mục tiêu này.

Theo bà, bao thuốc lá không chỉ là vật chứa sản phẩm mà còn là nơi truyền tải thông điệp. Nếu ngành công nghiệp thuốc lá tìm cách tận dụng bao bì để tăng sức hấp dẫn của sản phẩm thì cảnh báo sức khỏe có thể sử dụng chính không gian ấy để truyền tải thông tin về tác hại của thuốc lá đến nhiều nhóm đối tượng, đặc biệt là người trẻ.

Nghiên cứu về tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2024 do Trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện cho thấy, có người bắt đầu hút thuốc từ trước tuổi 15. Theo kết quả nghiên cứu, tỷ lệ nam giới đang hút thuốc bắt đầu hút trước độ tuổi này vào khoảng gần 10%; đồng thời, cứ 10 người hút thuốc thì khoảng 6 người bắt đầu hút từ khi còn trẻ. Do đó, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương cho rằng, đây là vấn đề đáng quan tâm, bởi hút thuốc từ sớm có thể dẫn đến lệ thuộc nicotine trong thời gian dài. Cảnh báo bằng hình ảnh với diện tích đủ lớn sẽ giúp truyền tải thông tin về tác hại của thuốc lá thường xuyên, trực tiếp đến người hút thuốc và cộng đồng.

Đề cập đến hiệu quả của cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam cho biết, có rất nhiều bằng chứng quốc tế cho thấy diện tích cảnh báo càng lớn thì cảnh báo càng hiệu quả. Theo bà Angela Pratt, người hút thuốc nhìn thấy bao thuốc lá nhiều lần mỗi ngày, mỗi khi lấy ra một điếu thuốc. Vì vậy, mỗi lần như vậy đều là một cơ hội để truyền tải thông điệp về sức khỏe, khuyến khích bỏ thuốc và giúp người hút cân nhắc việc cai thuốc.

Đại diện WHO cũng phân tích, cảnh báo càng lớn thì càng dễ nhìn thấy. Đồng thời, diện tích còn lại trên bao thuốc để các công ty thuốc lá sử dụng cho việc tiếp thị sản phẩm càng ít. Trong khi đó, các công ty thuốc lá có thể tận dụng những khoảng trống trên chính bao bì để tiếp tục quảng bá sản phẩm.

"Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, cảnh báo bằng hình ảnh với diện tích đủ lớn giúp các em nhận biết rõ hơn những hậu quả đối với sức khỏe của việc hút thuốc, từ đó góp phần ngăn ngừa hành vi thử và bắt đầu sử dụng thuốc lá. Đối với người đang hút thuốc, việc thường xuyên tiếp xúc với các hình ảnh và thông điệp cảnh báo cũng góp phần nhắc nhở về những nguy cơ đối với sức khỏe, khuyến khích họ cân nhắc việc cai thuốc", WHO cho hay.

Đề xuất đưa mức cảnh báo 85% vào Luật, bổ sung thông tin hỗ trợ cai thuốc

Từ thực tiễn thực thi các chuyên gia cho rằng, nếu Luật sửa đổi tiếp tục chỉ quy định mức hiện hành và giao việc tăng diện tích cảnh báo cho văn bản dưới luật thì có thể chưa giải quyết được hạn chế đã tồn tại trong thời gian qua.

TS Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam, kiến nghị cần quy định cụ thể mức diện tích cảnh báo sức khỏe và lộ trình thực hiện ngay trong Luật sửa đổi. Theo ông, Luật có thể quy định cảnh báo chiếm 85% diện tích bao thuốc, sau hai năm tăng lên 90%, tiến tới áp dụng bao bì trơn theo lộ trình. Việc tăng diện tích cần có những mốc thời gian rõ ràng, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào một lộ trình chưa xác định cụ thể.

TS Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Y tế), Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam. (Ảnh: PV).

Đồng tình với đề xuất này, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng, ủng hộ nâng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên 85%, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu đổi mới bộ hình ảnh cảnh báo hiện hành.

Theo bà Hương, nghiên cứu tại Việt Nam năm 2024 trên 1.010 người trưởng thành hút thuốc đã thử nghiệm nhiều cách trình bày cảnh báo, trong đó có mẫu mới chiếm 85% diện tích. Kết quả cho thấy một số mẫu mới giúp tăng phản ứng cảm xúc tiêu cực và nhận thức về nguy cơ ung thư miệng, đột quỵ. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc kết hợp cảnh báo mới với thông tin đường dây tư vấn cai thuốc giúp người tham gia ghi nhớ số điện thoại tư vấn tốt hơn.

Bên cạnh việc tăng diện tích, hai chuyên gia cùng đề nghị thay đổi và luân phiên các mẫu cảnh báo sức khỏe. TS Nguyễn Huy Quang cho biết Trường Đại học Y tế Công cộng đang hỗ trợ Bộ Y tế xây dựng các mẫu cảnh báo mới. Ông đề xuất nghiên cứu rút ngắn chu kỳ thay đổi hình ảnh xuống một năm hoặc 18 tháng, thay vì hai năm như quy định hiện hành; đồng thời quy định cụ thể việc luân phiên mẫu và cơ chế giám sát doanh nghiệp thực hiện.

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương cũng đề xuất xây dựng ngân hàng hình ảnh cảnh báo với nội dung đa dạng, không chỉ phản ánh bệnh tật do thuốc lá gây ra đối với người hút mà còn đề cập đến tác hại của khói thuốc thụ động đối với trẻ em, phụ nữ và những vấn đề sức khỏe mà giới trẻ quan tâm. Các mẫu cần được chia thành từng bộ để luân phiên theo thời hạn cụ thể, đồng thời khảo sát, đánh giá hiệu quả trước và sau khi áp dụng.

Một nội dung khác được các chuyên gia kiến nghị là bổ sung số điện thoại đường dây tư vấn cai thuốc lá miễn phí trên bao bì, giúp người hút thuốc biết nơi tìm kiếm sự hỗ trợ khi có nhu cầu cai thuốc... Những nội dung ưu tiên về cảnh báo sức khỏe cần được xem xét đưa vào dự thảo Luật sửa đổi, thay vì chỉ quy định trong Nghị định.

Theo hai vị chuyên gia, nếu tiếp tục chờ Luật được thông qua rồi mới xây dựng văn bản hướng dẫn, việc triển khai có thể kéo dài, dẫn đến nguy cơ lặp lại tình trạng nhiều năm không thay đổi cảnh báo sức khỏe, đồng thời làm giảm mục tiêu tăng cường hiệu quả truyền thông về tác hại của thuốc lá, ngăn ngừa trẻ em và thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc, khuyến khích người đang hút từ bỏ thuốc lá và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.