Chăm sóc sức khỏe cộng đồng từ góc nhìn “chuyện riêng” của phụ nữ

Đồng hành và hỗ trợ phụ nữ mang thai, bà mẹ sau sinh và trẻ em

Cuối tháng 9 vừa qua, Bộ Y tế đã phối hợp với UBND tỉnh Lào Cai tổ chức lễ phát động Tuần lễ Làm mẹ an toàn năm 2025 diễn ra vào tháng 10/2025 với chủ đề “Chăm sóc sau sinh toàn diện - Sức khỏe cho mẹ, tương lai cho bé” nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi cộng đồng về chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Làm mẹ an toàn là trọng tâm của chăm sóc sức khỏe sinh sản, hướng tới giảm tỷ lệ tai biến sản khoa, tử vong mẹ và tử vong sơ sinh. Đây cũng là mục tiêu được Tổ chức Y tế Thế giới và nhiều quốc gia ưu tiên trong chiến lược chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em. Tại Lễ phát động, nhiều câu chuyện đến từ các cô đỡ thôn bản đã cho thấy một thực tế là tình trạng phụ nữ có thai không đi khám, không quản lý thai, sinh con tại nhà vẫn khá phổ biến ở khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Ngành Y tế mong muốn kêu gọi sự quan tâm của toàn xã hội để góp phần nâng cao sức khỏe bà mẹ và trẻ em Việt Nam. (Ảnh trong bài: BYT)

Chị Thào Thị Pà (31 tuổi) là cô đỡ thôn bản tại xã Pờ Xí Ngài, xã Bản Xẻo, tỉnh Lào Cai. Theo chia sẻ của chị Thào Thị Pà tại địa phương nơi chị sinh sống hầu hết phụ nữ sinh con tại nhà, trên giường cũ, tấm chiếu cạnh bếp, thậm chí ngoài nương rẫy. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể đe dọa tính mạng mẹ và bé. Điều khiến chị trăn trở là nhận thức hạn chế của bà con, nhiều người tin vào hủ tục, cho rằng sinh con tại nhà là bình thường như thời ông bà. Chị Pà kiên trì đến từng hộ, trò chuyện, giải thích lợi ích của khám thai định kỳ để theo dõi sức khỏe mẹ và bé, phòng ngừa biến chứng. Chị khuyên phụ nữ sinh tại cơ sở y tế với điều kiện an toàn, sạch sẽ, có dụng cụ và thuốc men.

Chị Thào Thị Pà nhớ nhất trường hợp chị T.T.D, người từng sinh ba lần tại nhà vì gia đình phản đối đến cơ sở y tế, cho rằng chỉ cần cúng bái là đủ. Chị Pà nhiều lần đến thăm, nhưng chồng và mẹ chồng chị D. vẫn không đồng ý. Chị kiên trì, thậm chí nhờ cả chồng đến thuyết phục và kể về những ca tai biến để gia đình thay đổi. Cuối cùng, họ đồng ý đến bệnh viện nhưng yêu cầu chị Pà phải đi theo. Khi thai phụ chuyển dạ, chị Pà cùng gia đình đưa cô đến cơ sở y tế. Nghe tiếng khóc chào đời của bé, thấy mẹ tròn con vuông, chị mới thở phào.

Nhờ nỗ lực của cô đỡ Pà, tại nơi chị phụ trách 80% phụ nữ mang thai đã khám định kỳ, 70% ca sinh được hỗ trợ y tế, trên 90% bà mẹ, trẻ sơ sinh được chăm sóc sau sinh. Công việc vất vả, tốn kém từ xăng xe, áo mưa đến quà cho các gia đình khó khăn nhưng chị Thào Thị Pà không quản ngại vì thấy phần thưởng xứng đáng nhất với chị đó là khi mẹ và bé an toàn. Chị Thào Thị Pà mong các cấp lãnh đạo quan tâm, tạo điều kiện tập huấn, nâng cao trình độ, hỗ trợ kinh phí để cô đỡ như chị tiếp tục bám bản, chăm lo sức khỏe bà mẹ và trẻ em ở vùng cao xa xôi.

Theo TS Nguyễn Tri Thức - Thứ trưởng Bộ Y tế, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận như tỷ lệ tử vong mẹ giảm từ 233/100.000 trẻ đẻ sống (1990) xuống còn 44/100.000 (2024), đứng thứ 4 Đông Nam Á; tỷ suất tử vong trẻ dưới 1 tuổi giảm từ 44‰ xuống 11,6‰, trẻ dưới 5 tuổi giảm từ 58‰ xuống 18,2‰. Tuy nhiên, so với các nước phát triển, khoảng cách vẫn còn lớn.

Bên cạnh đó, chênh lệch giữa các vùng địa lý và dân tộc vẫn đáng lo ngại. Tỷ lệ tử vong mẹ và trẻ em ở miền núi, vùng sâu, vùng xa cao gấp 2 - 3 lần vùng thành thị, đặc biệt phụ nữ dân tộc Mông có tỷ lệ tử vong mẹ cao gấp 7 lần dân tộc Kinh, Tày. Các tỉnh như Lai Châu, Điện Biên, Hà Giang (cũ), Kon Tum (cũ), Đắk Nông (cũ), Lào Cai ghi nhận tỷ lệ tử vong mẹ và trẻ em cao nhất. Chỉ khoảng 76% bà mẹ được chăm sóc trong tuần đầu sau sinh, con số này thấp hơn nhiều ở vùng dân tộc thiểu số.

Nguyên nhân chủ yếu là hạn chế trong tiếp cận dịch vụ y tế trước, trong và sau sinh, chất lượng dịch vụ chưa đồng đều, phong tục lạc hậu và tình trạng sinh con tại nhà còn phổ biến ở miền núi. Để khắc phục tình trạng này, theo TS Nguyễn Tri Thức, Chính phủ đã chỉ đạo ngành Y tế phối hợp cùng các Bộ, ngành, địa phương triển khai nhiều chương trình, giải pháp can thiệp nhằm tăng cường chăm sóc sức khỏe nói chung và chăm sóc bà mẹ, trẻ em nói riêng.

Vai trò quan trọng của kế hoạch hóa gia đình trong bảo vệ sức khỏe, giảm nghèo

Bên cạnh chuyện sinh nở thì một vấn đề khác tưởng chừng như đi ngược lại nhưng cũng được ngành Y tế và toàn xã hội quan tâm. Đó là vấn đề tránh thai an toàn. Tại sao tránh thai an toàn lại quan trọng? Theo Tổ chức Y tế Thế giới, kế hoạch hóa gia đình đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe, giảm nghèo, cải thiện sức khỏe bà mẹ và trẻ em, nâng cao chất lượng cuộc sống và thúc đẩy phát triển bền vững.

Chị Thào Thị Pà chia sẻ về khó khăn trong công tác cô đỡ thôn bản.

Theo Cục Dân số, Bộ Y tế, ở Việt Nam, chất lượng dịch vụ kế hoạch hóa gia đình đã từng bước được cải thiện, tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai đạt và duy trì ở mức cao so với khu vực và trên thế giới. Tuy nhiên, chúng ta đang đối mặt với nhiều thách thức lớn, nhất là đáp ứng nhu cầu ngày càng cao và đa dạng của vị thành niên, thanh niên.

Đó là tuổi kết hôn lần đầu tăng, trong khi tuổi quan hệ tình dục lần đầu giảm. Nhu cầu chưa được đáp ứng về tránh thai tăng cao, đặc biệt tỷ lệ này ở nhóm chưa kết hôn/không chung sống năm 2021 lên tới 40,7%. Tỷ lệ phụ nữ 20 - 24 tuổi tảo hôn trước 18 tuổi vẫn còn cao, nhất là ở nông thôn, vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Tỷ lệ phụ nữ 20 - 24 tuổi từng sinh con khi chưa đủ 18 tuổi chênh lệch rất lớn giữa các nhóm đối tượng: tỷ lệ này rất cao nhóm nghèo nhất; nhóm dân tộc Mông, Tày Thái, Mường, Nùng; nhóm khu vực Trung du miền núi phía Bắc.

Từ thực trạng này, việc thực hiện các mục tiêu về kế hoạch hóa gia đình vẫn tiếp tục là một nội dung quan trọng của công tác dân số. Đây cũng chính là thông điệp chủ đề của Ngày Tránh thai Thế giới năm 2025 (ngày 26/9): “Không mang thai ở tuổi chưa thành niên - Vì tương lai, hạnh phúc của chính bạn”. Chủ đề năm nay tập trung vào việc ngăn chặn tình trạng mang thai ở tuổi vị thành niên, một vấn đề để lại nhiều hệ lụy lâu dài cho sức khỏe, giáo dục và tương lai của thanh, thiếu niên.

Tuổi vị thành niên là giai đoạn hình thành nhân cách và tri thức, nếu mang thai sớm, các em gái phải đối diện với nguy cơ sức khỏe, gián đoạn học tập, hạn chế cơ hội nghề nghiệp và cả gánh nặng kinh tế. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến bất ổn trong hôn nhân và gia đình. Theo ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số vị thành niên, thanh niên cần ý thức được trách nhiệm của bản thân trong việc quan hệ tình dục an toàn, chủ động tránh thai vì lợi ích của chính mình và tương lai đất nước.

“Nghị quyết số 21-NQ/TW, Hội nghị lần thứ sáu Ban chấp hành Trung ương khóa XII chỉ rõ “Tiếp tục chuyển trọng tâm chính sách dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển”, không có nghĩa là sẽ không thực hiện kế hoạch hóa gia đình, thay vào đó vẫn tiếp tục thực hiện kế hoạch hóa gia đình để mọi phụ nữ có nhu cầu tránh thai đều được tiếp cận thuận tiện với dịch vụ kế hoạch hóa gia đình. Cục Dân số, Bộ Y tế mong muốn trong thời gian tới tiếp tục nhận được sự hợp tác chặt chẽ của các cấp, các ngành, các tổ chức quốc tế, các đối tác phát triển hỗ trợ giúp người dân thực hiện biện pháp tránh thai để tránh mang thai ngoài ý muốn, dự phòng vô sinh, giảm phá thai, giảm tỷ lệ tử vong bà mẹ, trẻ em có liên quan đến thai sản và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân”, ông Lê Thanh Dũng nhấn mạnh.

Cũng theo ông Lê Thanh Dũng, Cục Dân số trân trọng đề nghị Chi cục Dân số, Phòng Dân số tham mưu Sở Y tế các tỉnh, thành phố phối hợp với các sở, ban, ngành chỉ đạo thực hiện một số nội dung: bảo đảm đầy đủ và kịp thời các điều kiện để mọi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ tiếp cận thông tin và dịch vụ kế hoạch hóa gia đình thuận tiện, an toàn và hiệu quả; tiếp tục quan tâm ưu tiên, hỗ trợ cho các đối tượng vị thành niên, thanh niên; đẩy mạnh truyền thông, tư vấn và tăng cường cung cấp dịch vụ kế hoạch hóa gia đình có chất lượng, phù hợp với điều kiện học tập, làm việc và sinh hoạt của các nhóm vị thành niên, thanh niên, góp phần cải thiện sức khỏe vị thành niên, thanh niên, đóng góp vào các mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam; thí điểm triển khai đổi mới các hoạt động giáo dục dân số, sức khỏe sinh sản cho vị thành niên, thanh niên; triển khai các mô hình giảm thiểu tảo hôn, giảm mang thai và sinh con ở tuổi chưa thành niên phù hợp với nhóm đối tượng; đặc điểm, tình hình thực tế của mỗi địa phương.
Nhân Tuần lễ Làm mẹ an toàn năm được Bộ Y tế triển khai, TS Nguyễn Tri Thức nhấn mạnh đây cũng là dịp để toàn ngành Y tế tiếp tục chủ động và tích cực triển khai Chương trình can thiệp giảm tử vong trẻ em dưới 5 tuổi đến năm 2030 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, với mục tiêu hướng tới là không một bà mẹ, không một trẻ em nào ở Việt Nam bị bỏ lại phía sau.
“Tôi đề nghị Sở Y tế các tỉnh, thành phố chỉ đạo các cơ sở y tế tổ chức Tuần lễ Làm mẹ an toàn tại địa phương theo đúng hướng dẫn của Bộ Y tế; huy động mọi nguồn lực, tổ chức nhiều hoạt động nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng và thúc đẩy sự tham gia, ủng hộ của toàn xã hội, đặc biệt là chính quyền các cấp đối với công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Tôi cũng mong rằng, đội ngũ cán bộ y tế, cùng với mỗi người chồng, người cha, người thân trong gia đình và cộng đồng hãy quan tâm, đồng hành và hỗ trợ phụ nữ mang thai, bà mẹ sau sinh và trẻ em. Sự quan tâm, ủng hộ và tham gia tích cực của toàn xã hội sẽ góp phần nâng cao sức khỏe bà mẹ và trẻ em, tiến tới giảm tử vong mẹ và tử vong trẻ em ở Việt Nam”, Thứ trưởng Bộ Y tế - TS Nguyễn Tri Thức nhấn mạnh.