Du học sinh quốc tế và những "cú sốc" văn hóa tại Việt Nam

Việt Nam – điểm đến học tập ngày càng quen thuộc với sinh viên quốc tế

Việt Nam đang dần trở thành điểm đến học tập của nhiều sinh viên quốc tế nhờ môi trường sống năng động, chi phí phù hợp và sự mở rộng hợp tác giáo dục trong khu vực. Tại các trường đại học ở Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh, không khó để bắt gặp hình ảnh những nhóm sinh viên nước ngoài trò chuyện cùng bạn bè Việt Nam trong sân trường, quán cà phê hay những lớp học tiếng Việt dành cho người nước ngoài.

Thế nhưng, phía sau sự hòa nhập tưởng chừng tự nhiên ấy lại là cả một hành trình thích nghi với những khác biệt về ngôn ngữ, giao tiếp và văn hóa đời sống. Với nhiều sinh viên quốc tế, “cú sốc văn hóa” không đến từ những điều quá lớn lao, mà bắt đầu từ chính những tình huống rất nhỏ trong cuộc sống hằng ngày.

Dù cùng sử dụng bảng chữ cái Latinh, tiếng Việt vẫn khiến nhiều du học sinh bối rối bởi hệ thống dấu thanh và cách phát âm phức tạp. Chỉ cần thay đổi một dấu, nghĩa của từ có thể hoàn toàn khác đi. Điều đó khiến việc giao tiếp thực tế đôi khi trở nên khó khăn hơn nhiều so với việc học trong giáo trình.

Southalin Sichanthavong, sinh viên đến từ Viêng Chăn (Lào), đang theo học ngành Kiểm toán tại Đại học Kinh tế Quốc dân, từng nghĩ tiếng Việt sẽ khá dễ học vì “trông giống tiếng Anh”. Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, Southalin nhận ra điều khó nhất không nằm ở mặt chữ mà nằm ở cách người Việt phát âm và sử dụng ngôn ngữ trong đời sống hằng ngày.

Có lần, khi muốn chúc Tết thầy giáo, Southalin vô tình nói: “Chúc thầy ăn Tết ngon”. Câu nói khiến cả lớp bật cười, còn Southalin thì mất vài phút mới hiểu vì sao cách diễn đạt của mình lại “sai sai”. Với Southalin, đó là khoảnh khắc du học sinh này nhận ra ngôn ngữ không đơn thuần là ghép đúng từ vựng, mà còn gắn với cách người bản địa cảm nhận và sử dụng nó trong văn hóa.

Nếu ngôn ngữ là rào cản đầu tiên, thì cách giao tiếp và ứng xử của người Việt lại là điều khiến nhiều du học sinh phải học cách thích nghi mỗi ngày.

Lee Seowon, sinh viên Hàn Quốc tại Trường Đại học Hà Nội, cho biết, điều khiến cô áp lực nhất trong thời gian đầu là hệ thống xưng hô trong tiếng Việt. Trong khi tiếng Anh chỉ cần “you”, tiếng Việt lại thay đổi cách gọi tùy theo tuổi tác và mối quan hệ. Việc phải liên tục cân nhắc giữa “anh”, “chị”, “cô” hay “bác” khiến Seowon nhiều lần khá lúng túng khi giao tiếp.

“Nhiều lúc tôi không hiểu người Việt nói gì, nhưng vẫn phải nói ‘vâng ạ’ để tránh khó xử”, Seowon cười kể lại.

Không chỉ khác nhau ở cách phát âm, tiếng Việt còn có sự đa dạng rõ rệt giữa các vùng miền, khiến nhiều du học sinh vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp thực tế. Cùng một sự vật nhưng mỗi vùng lại có cách gọi khác nhau, từ giọng điệu cho đến từ vựng sử dụng trong đời sống hằng ngày.

Toby James, sinh viên đến từ Úc đang học tiếng khoa Việt Nam Học tại Trường Đại học Hà Nội, cho biết anh từng học theo giọng miền Nam nên khi ra Hà Nội đã không ít lần rơi vào tình huống “nghe hiểu nhưng không biết phải phản ứng thế nào”. Có lần, Toby gọi món bằng từ quen thuộc mình học trước đó nhưng người bán lại không hiểu vì cách gọi ở miền Bắc hoàn toàn khác. Theo nhiều sinh viên quốc tế, chính những khác biệt rất đời thường ấy khiến việc học tiếng Việt trở thành trải nghiệm vừa áp lực, vừa thú vị trong hành trình hòa nhập với cuộc sống tại Việt Nam.

Toby James (Úc) và Lee Seowon (Hàn Quốc) chia sẻ

Không chỉ khác món ăn, mà khác cả cách ăn

Ngoài lớp học, những khác biệt văn hóa còn hiện rõ trong các hoạt động sinh hoạt thường ngày, đặc biệt là văn hóa ăn uống. Với nhiều sinh viên phương Tây, điều khiến họ bất ngờ nhất ở Việt Nam không chỉ nằm ở món ăn, mà còn ở cách người Việt cùng nhau dùng bữa.

Hai sinh viên đến từ Ý cho biết trong chuyến đi khám phá Hà Giang gần đây họ khá bất ngờ khi lần đầu ăn cơm cùng bạn bè Việt Nam. Thay vì mỗi người có một phần ăn riêng như ở châu Âu, người Việt thường đặt nhiều món ở giữa bàn để mọi người gắp chung.

Ban đầu, cả hai cảm thấy khá ngượng ngùng vì không biết nên gắp như thế nào cho lịch sự, hay liệu việc lấy thức ăn nhiều lần từ đĩa chung có bị xem là bất lịch sự hay không. Tuy nhiên, sau một thời gian sống tại Việt Nam, họ dần nhận ra chính kiểu ăn uống ấy lại tạo nên cảm giác gần gũi rất đặc trưng trong văn hóa Việt.

Ở Việt Nam, bữa ăn không chỉ để ăn. Đó còn là khoảng thời gian để trò chuyện, hỏi han và kết nối với nhau. Mọi người có thể ngồi rất lâu quanh một bàn ăn, vừa ăn vừa kể chuyện, khác hẳn với nhịp sống nhanh và tính cá nhân phổ biến ở nhiều nước phương Tây.

Chia sẻ thêm về ẩm thực Việt Nam, hai sinh viên người Ý nói rằng “khám phá vũ trụ ẩm thực Việt như một cuộc hành trình qua hương vị”, từ bỡ ngỡ về những món ăn sáng “mặn” như bún, phở, bánh mì đến những món ăn đường phố đông đúc và nhộn nhịp vào mỗi buổi tối. Ban đầu, cả hai khá e dè với những hương vị mới như rau mùi hay các món ăn cay với nhiều tỏi và hành, nhưng càng trải nghiệm, họ càng cảm nhận rõ sự phong phú và tính gắn kết trong văn hóa ăn uống của người Việt. Với họ, ẩm thực Việt Nam không chỉ là chuyện ăn uống, mà còn là cách mọi người kết nối và sẻ chia với nhau trong đời sống thường ngày.

Michela Tonini và Elena Vanin - hai sinh viên trao đổi người Ý tại trường Đại học Hà Nội.

Từ "cú sốc" văn hóa đến hành trình hòa nhập

Toby chia sẻ rằng chính cách người Việt gắn kết với nhau trong cuộc sống đời thường mới là điều tạo nên khác biệt lớn nhất giữa Việt Nam và quê hương của anh.

Toby kể rằng ở Úc, mọi người có xu hướng tôn trọng không gian cá nhân nhiều hơn. Bạn bè dù thân thiết cũng không gặp nhau quá thường xuyên, còn việc sinh viên giữ liên lạc với giảng viên sau giờ học gần như khá hiếm. Thế nhưng ở Việt Nam, mọi thứ lại diễn ra theo cách hoàn toàn khác.

“Ở Việt Nam, mọi người rất hay rủ nhau đi chơi. Có khi gần như ngày nào bạn bè cũng gọi nhau đi ăn hay đi đâu đó”, Toby chia sẻ.

Điều khiến nam sinh viên người Úc này ấn tượng không chỉ là sự nhiệt tình mà còn là cách người Việt duy trì các mối quan hệ thông qua những hoạt động rất đời thường. Một buổi ăn khuya, một ly cà phê hay đơn giản là lời rủ “đi ăn không?” cũng đủ để kéo mọi người lại gần nhau hơn.

Trong thời gian sống tại Việt Nam, Toby từng nhiều lần được bạn bè mời về quê ăn Tết ở Hà Tĩnh và Hải Dương. Với anh, đây là trải nghiệm mang tính “văn hóa” rõ rệt nhất. Nếu ở nhiều nước phương Tây, năm mới thường là dịp nghỉ ngơi ngắn ngày, thì tại Việt Nam, Tết lại mang ý nghĩa của sự đoàn tụ gia đình.

Toby nhớ nhất hình ảnh cả gia đình quây quần bên mâm cơm, cùng trò chuyện sau một năm dài. Theo nam du học sinh, cảm giác gắn bó ấy là điều rất đặc biệt và khiến anh hiểu hơn vì sao người Việt luôn xem gia đình là một phần quan trọng trong đời sống.

Toby trải nghiệm đón Tết tại Việt Nam

Chính những điều tưởng như nhỏ nhặt ấy lại khiến hành trình du học trở nên đáng nhớ hơn với nhiều sinh viên quốc tế. Từ những lần phát âm sai, những hiểu nhầm trong giao tiếp cho đến việc làm quen với cách ăn uống, sinh hoạt hay kết nối của người Việt, tất cả đều trở thành một phần của quá trình hòa nhập.

Trong bối cảnh giáo dục ngày càng quốc tế hóa, sự hiện diện của sinh viên nước ngoài không chỉ góp phần tạo nên môi trường học tập đa dạng hơn mà còn mở ra cơ hội giao lưu văn hóa giữa những người trẻ đến từ nhiều quốc gia khác nhau. Và đôi khi, chính những “cú sốc văn hóa” tưởng như khó khăn lúc ban đầu lại trở thành điều giúp họ hiểu, yêu và gắn bó hơn với Việt Nam.