Gìn giữ và phát huy nghệ thuật Bài Chòi trong công nghiệp văn hóa

Trao truyền để gìn giữ sức sống cho di sản

Trong không gian văn hóa miền Trung, Bài Chòi từ lâu không đơn thuần là một trò chơi dân gian. Đó là sự hòa quyện của âm nhạc, thơ ca, diễn xướng, ngôn ngữ dân gian và nghệ thuật ứng tác. Nghệ nhân vừa là người diễn, vừa là người kể chuyện; những câu hát khi dí dỏm, khi sâu lắng, lúc lại chan chứa tình quê, tình người. Chính sự tương tác tự nhiên giữa người diễn và người xem đã tạo nên sức hấp dẫn rất riêng của nghệ thuật Bài Chòi.

Năm 2014, nghệ thuật Bài Chòi được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Năm 2017, nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Danh hiệu ấy là niềm tự hào, đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm lớn hơn trong việc bảo vệ, trao truyền và phát huy di sản. Bởi một di sản phi vật thể không thể chỉ được “cất giữ”. Điều quan trọng nhất của bảo tồn Bài Chòi là làm sao để di sản tiếp tục có đời sống thực, tiếp tục được cộng đồng yêu quý và thế hệ trẻ đón nhận.

Sau khi hợp nhất tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng, hiện toàn thành phố có 96 câu lạc bộ Bài Chòi. Khi câu lạc bộ có điều kiện hoạt động thường xuyên, Bài Chòi sẽ không chỉ xuất hiện trong những dịp lễ hội hay các chương trình biểu diễn mang tính sự kiện. Di sản có thể trở thành một phần gần gũi của đời sống cộng đồng. Đặc biệt, việc đưa Bài Chòi vào trường học mở ra một hướng đi giàu triển vọng. Việc thành phố Đà Nẵng triển khai Nghị quyết số 66/2026/NQ-HĐND về quy định nội dung, mức hỗ trợ bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật Bài Chòi trên địa bàn thành phố giai đoạn 2026 - 2030 với tổng kinh phí dự kiến gần 17 tỷ đồng mang một ý nghĩa đặc biệt. Sở VH,TT&DL Đà Nẵng có trách nhiệm hướng dẫn các địa phương thực hiện việc hỗ trợ duy trì hoạt động và mua sắm trang thiết bị cho các câu lạc bộ Bài Chòi. UBND các xã, phường, đặc khu được giao tổ chức mua sắm trang thiết bị, duy trì hoạt động của các câu lạc bộ tại cộng đồng và trong trường học; phối hợp kiểm tra, thẩm định điều kiện để thực hiện chính sách hỗ trợ đối với những câu lạc bộ đủ điều kiện.

Ông Nguyễn Văn Hiệu, Phó Chủ tịch UBND phường Quảng Phú, thành phố Đà Nẵng cho hay, nghệ nhân phải được đặt ở vị trí trung tâm. Họ không chỉ là người biểu diễn mà còn là những “kho báu sống” lưu giữ tri thức, kỹ năng và tinh thần của di sản. Chính sách hỗ trợ câu lạc bộ cần song hành với việc tôn vinh, khuyến khích và tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục truyền nghề.

Một thế hệ trẻ được làm quen với Bài Chòi từ những năm tháng học đường sẽ không chỉ biết thêm một loại hình nghệ thuật truyền thống. Các em còn có cơ hội hiểu về tiếng nói, tâm hồn, lối sống và trí tuệ dân gian của cha ông. Để rồi, từ những câu hát tưởng như đã rất xa với nhịp sống hiện đại, các em có thể tìm thấy những điều gần gũi: tình yêu quê hương, sự hài hước, lòng nhân ái, cách ứng xử và cả vẻ đẹp của tiếng Việt trong đời sống dân gian.

Từ di sản sống đến nguồn lực của công nghiệp văn hóa

Bài Chòi có một lợi thế đặc biệt: tính gần gũi. Đó là những câu hát có thể khiến người nghe bật cười, những lời ứng tác có thể tạo bất ngờ, những câu chuyện đời thường được kể bằng ngôn ngữ dân gian giàu hình ảnh. Chính sự tự nhiên ấy tạo nên khả năng kết nối với công chúng.

Nếu được đầu tư bài bản, Bài Chòi có thể trở thành một sản phẩm trải nghiệm văn hóa hấp dẫn trong các chương trình du lịch. Du khách không chỉ đứng trước một sân khấu để xem biểu diễn mà có thể trực tiếp tham gia, nghe nghệ nhân giới thiệu, học cách chơi, tìm hiểu những câu chuyện phía sau từng quân bài và cảm nhận không khí sinh hoạt cộng đồng.

Những làn điệu Bài Chòi có thể trở thành chất liệu cho các chương trình nghệ thuật đương đại; những câu chuyện dân gian có thể được chuyển thể thành sản phẩm sân khấu, hoạt hình, sách tranh, nội dung số; hình ảnh và ngôn ngữ Bài Chòi có thể tạo cảm hứng cho thiết kế, thời trang, quà tặng và các sản phẩm lưu niệm văn hóa.

Công nghệ số cũng mở ra những không gian mới cho di sản. Các nội dung giới thiệu Bài Chòi có thể được số hóa, xây dựng thành những sản phẩm trực tuyến sinh động, giúp người trẻ tiếp cận di sản bằng chính ngôn ngữ của thời đại mình...

Công nghiệp văn hóa không chỉ là câu chuyện tạo ra doanh thu từ văn hóa. Đó còn là quá trình biến những giá trị văn hóa thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo, tạo ra sản phẩm, tạo việc làm, mở rộng thị trường và quan trọng hơn là làm cho văn hóa hiện diện sâu sắc hơn trong đời sống. Khi di sản được cộng đồng nâng niu, được địa phương đồng hành, được trường học trao truyền và được công nghiệp văn hóa tiếp sức, Bài Chòi sẽ không chỉ sống trong ký ức. Di sản sẽ sống giữa hôm nay, bước cùng thời đại và tiếp tục kể câu chuyện về đất và người miền Trung bằng chính vẻ đẹp mộc mạc, duyên dáng mà bền bỉ của mình.