Tiềm năng phát triển công nghiệp văn hóa từ mùa Tết Trung Thu

Khi Trung thu trở thành một thương hiệu văn hóa

Trung thu trong đời sống người Việt không chỉ là một ngày lễ dành cho thiếu nhi. Đó là một không gian văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ, nơi ánh trăng rằm tháng Tám gắn với đèn ông sao, mặt nạ giấy bồi, tò he, tiếng trống lân, mâm cỗ trông trăng, bánh nướng, bánh dẻo và những câu chuyện về chú Cuội, chị Hằng. Chính sự phong phú ấy tạo nên một “kho nguyên liệu” đặc biệt cho sáng tạo văn hóa.

Tại nhiều tỉnh, thành ở Việt Nam, Lễ hội Trung thu đã và đang trở thành một lễ hội văn hóa của cả cộng đồng. Đơn cử như Lễ hội Thành Tuyên được tổ chức lần đầu tiên vào năm 2004 kéo dài đến nay với quy mô ngày càng mở rộng. Năm 2026, Lễ hội mang quy mô cấp tỉnh, kéo dài từ ngày 19 - 25/9. Các hoạt động chính diễn ra tập trung tại các không gian văn hóa trung tâm của Tuyên Quang như: Quảng trường Nguyễn Tất Thành, Quảng trường 26/3. Điểm độc đáo của Lễ hội Thành Tuyên là màn diễn diễu của 40 mô hình đèn trung thu xuất sắc nhất được lựa chọn từ các phường trên địa bàn.

Ở Sơn Tây (Hà Nội), năm 2026 cũng diễn ra Hội thi mô hình đèn trung thu và diễu hành với chủ đề “Trung thu Thành cổ - Sơn Tây xứ Đoài” với sự tham gia của 13 đội thi đến từ các tổ dân phố trên địa bàn. Mỗi đội thi mang đến một mô hình đèn được đầu tư công phu, thể hiện sự sáng tạo và tình yêu đối với văn hóa quê hương. Từ hình ảnh cổng làng cổ Đường Lâm, Kim Quy - Đền Và đến những biểu tượng quen thuộc của Tết Trung thu như cá chép, thỏ, gà, thiên nga, thuyền trăng hay những chiếc đèn trung thu kích thước “khủng”..., tất cả cùng tạo nên một không gian lễ hội sinh động, đậm màu sắc truyền thống.

Trong khi đó, phố cổ Hà Nội có một tài sản đặc biệt là không gian và ký ức Trung thu của đô thị. Những chiếc đèn ông sao, mặt nạ giấy bồi, tò he, đầu lân, trống hội hay những món quà trung thu truyền thống đều có thể kể câu chuyện về các phố nghề, về bàn tay nghệ nhân và về một Hà Nội xưa. Nằm trong chuỗi hoạt động “Lưu trăng phố cổ 2026”, triển lãm “Lưu trăng” tại Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật (Hà Nội) tái hiện không gian đặc biệt về đồ chơi trung thu truyền thống. Tại đây, những chiếc đèn, con giống, đầu sư tử, tiến sĩ giấy, bộ linh vật đồ chơi… vốn quen thuộc trong ký ức nhiều thế hệ được những nhà sáng tạo trẻ nghiên cứu, phục dựng và sáng tạo, qua đó góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại…

Từ ánh trăng rằm đến chuỗi sản phẩm sáng tạo

Điểm chung của lễ hội tại các tỉnh, thành là đã biến sự khác biệt văn hóa thành lợi thế sáng tạo. Đây cũng là yêu cầu quan trọng khi phát triển công nghiệp văn hóa.

Một trong những tiềm năng lớn nhất của Trung thu là khả năng tạo ra một chuỗi sản phẩm trải rộng trên nhiều lĩnh vực của công nghiệp văn hóa. Trước hết là thiết kế và thủ công. Đèn ông sao, mặt nạ, tò he, đầu lân hay những đồ chơi dân gian có thể được các nghệ nhân phối hợp với nhà thiết kế để tạo ra những phiên bản mới phù hợp với thị hiếu đương đại. Những sản phẩm ấy vẫn giữ kỹ thuật truyền thống nhưng có thể thay đổi về kiểu dáng, kích thước, công năng và cách kể chuyện. Khi đó, một món đồ chơi không chỉ được mua vì hình thức mà còn vì câu chuyện văn hóa phía sau.

Đây là hướng đi rất đáng chú ý bởi công nghiệp văn hóa không chỉ tạo ra những sản phẩm hoàn toàn mới. Một giá trị truyền thống khi được thiết kế lại, đóng gói lại và kể lại bằng ngôn ngữ mới cũng có thể trở thành một sản phẩm sáng tạo có giá trị.

Bánh trung thu có thể gắn câu chuyện về địa phương. Một hộp bánh không chỉ chứa sản phẩm mà còn có thể chứa một câu chuyện về văn hóa, một hình ảnh địa phương, một dấu ấn nghệ nhân. Từ đây, Trung thu có thể kết nối với ngành ẩm thực, thiết kế, mỹ thuật ứng dụng, nhiếp ảnh, truyền thông, quảng cáo và thương mại điện tử.

Xa hơn nữa là lĩnh vực xuất bản, điện ảnh, hoạt hình và nghệ thuật biểu diễn. Chú Cuội, chị Hằng, thỏ Ngọc, cây đa, cung trăng hay những câu chuyện dân gian gắn với Trung thu đều là chất liệu có thể được khai thác để sáng tạo sách tranh, truyện thiếu nhi, hoạt hình, sân khấu và các sản phẩm giáo dục. Một câu chuyện dân gian, nếu được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới, có thể tiếp cận hàng triệu khán giả trẻ mà vẫn giữ được tinh thần văn hóa truyền thống.

Cùng với sản phẩm là du lịch trải nghiệm. Đây có lẽ là hướng khai thác trực tiếp và giàu tiềm năng nhất. Thay vì chỉ tổ chức một đêm hội, địa phương có thể xây dựng cả một mùa Trung thu, trong đó du khách được tham gia vào quá trình tạo nên lễ hội.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, tại Thành Tuyên, đó có thể là trải nghiệm tìm hiểu và chế tác mô hình đèn. Ở Sơn Tây, du khách có thể kết hợp khám phá Thành cổ, làng cổ Đường Lâm với những hoạt động làm đồ chơi dân gian, làm bánh và tìm hiểu phong tục Trung thu xứ Đoài. Tại phố cổ Hà Nội, hành trình có thể dẫn du khách đi qua những không gian lưu giữ ký ức Trung thu và gặp gỡ nghệ nhân. Còn ở Hội An, nghề làm đèn lồng có thể trở thành một điểm nhấn của trải nghiệm văn hóa. Khi ấy, du khách không còn là người đứng ngoài quan sát mà trở thành một phần của câu chuyện.

Khi một trải nghiệm tạo ra cảm xúc, du khách sẵn sàng dành nhiều thời gian hơn, chi tiêu nhiều hơn và ghi nhớ điểm đến lâu hơn. Văn hóa từ đó trở thành động lực trực tiếp cho du lịch. Những câu chuyện Trung thu có thể được số hóa; sản phẩm thủ công có thể được giới thiệu trên các nền tảng trực tuyến; nghệ nhân có thể kể chuyện về nghề bằng hình ảnh; các điểm đến có thể xây dựng bản đồ số về Trung thu; trẻ em có thể tìm hiểu văn hóa truyền thống thông qua các hình thức tương tác hiện đại.

Tết Trung thu đã có sẵn những chất liệu quý giá mà không ngành công nghiệp nào có thể dễ dàng tạo ra: ký ức, cảm xúc, cộng đồng, di sản và bản sắc. Tuy nhiên, phát triển công nghiệp văn hóa từ Trung thu không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Điều cần giữ lại trước tiên vẫn là “hồn” của lễ hội. Không gian văn hóa phải được bảo vệ, nghệ nhân phải được tôn trọng, cộng đồng phải là chủ thể, còn những sản phẩm sáng tạo phải có nguồn gốc văn hóa rõ ràng. Đặc biệt, khi các chất liệu truyền thống được chuyển hóa thành sản phẩm thương mại, vấn đề quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ, nhận diện thương hiệu và quyền lợi của người sáng tạo cần được quan tâm đúng mức. Nếu không bảo vệ được người sáng tạo, rất khó hình thành một thị trường văn hóa lành mạnh và bền vững.