"Giữ lửa" tranh Đông Hồ

Tranh Tết - nơi ông bà gửi gắm ước vọng Xuân

Trong đời sống truyền thống của người Việt, Tết không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới, mà còn là dịp để con người hướng về gia đình, tổ tiên và những điều tốt lành phía trước. Trong không gian ấy, tranh Tết giữ vai trò đặc biệt. Treo tranh không đơn thuần để trang trí, mà là một nghi thức văn hóa, một cách “đón điều lành” trong năm mới.

Tranh Đông Hồ gắn bó mật thiết với Tết bởi chính tinh thần mà nó mang theo. Những bức tranh quen thuộc như Lợn đàn, Gà đàn, Vinh hoa, Phú quý không kể những câu chuyện lớn lao, càng không phô trương giàu sang. Tranh chỉ vẽ những điều rất đời thường: đàn lợn quây quần, gà mẹ - gà con, những đứa trẻ bụ bẫm với ánh mắt hồn nhiên. Nhưng chính sự giản dị ấy lại phản ánh sâu sắc quan niệm sống của người Việt xưa.

Hạnh phúc trong tranh Đông Hồ không đo bằng của cải hay quyền lực, mà bằng sự đủ đầy vừa phải, bằng cảm giác yên ổn trong gia đình và sự nối tiếp của các thế hệ. Trẻ em luôn xuất hiện ở vị trí trung tâm trong nhiều bức tranh. Tranh Vinh hoa vẽ em bé ôm gà trống, tranh Phú quý vẽ em bé bế vịt. Bố cục ấy phản ánh tư duy lấy con cháu làm gốc, coi tương lai của thế hệ sau là thước đo của phúc đức.

Một điểm dễ nhận thấy khác là tranh Đông Hồ chỉ giữ lại những hình ảnh tươi sáng, an hòa, vui tươi, như một lời chúc đầu năm gửi đến từng gia đình, đến như những bức tranh Đánh ghen, Đám cưới chuột… cũng chỉ là những châm biếm hóm hỉnh, nhẹ nhàng. Đó là triết lý sống thuận tự nhiên, tin vào nhân quả thiện lành và mong cầu một năm mới yên vui.

Trong ký ức Tết của nhiều thế hệ người Việt, bên cạnh bánh chưng xanh, câu đối đỏ, tranh Đông Hồ từng là một phần không thể thiếu. Tranh không chỉ làm đẹp không gian, mà còn định hình mỹ học Tết Việt, nơi cái đẹp gắn liền với đạo sống và cách làm người.

Người giữ nghề và những trăn trở

Ngày nay, khi nhịp sống hiện đại ngày càng gấp gáp, tranh Đông Hồ không còn xuất hiện phổ biến trong mỗi gia đình như trước. Tuy vậy, ở làng tranh Đông Hồ, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, vẫn có những người lặng lẽ giữ nghề, coi đó như trách nhiệm với di sản của cha ông.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm, con trai của Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế cho biết, năm nay ông Chế đã bước sang tuổi 90. Câu chuyện về tranh Đông Hồ vì thế được tiếp nối qua thế hệ kế cận, những người vừa giữ nghề, vừa đối diện với những thách thức rất đời thường của cuộc sống hôm nay.

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm chỉ dẫn các em nhỏ làm quen với các bước thực hiện tranh Đông Hồ truyền thống. (Ảnh trong bài: NVCC)

Theo Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm, việc gìn giữ và bảo tồn tranh Đông Hồ không chỉ cần tâm huyết, mà còn cần một nền tảng đời sống đủ ổn định để nghệ nhân yên tâm gắn bó với nghề. Phần lớn những người làm tranh hiện nay vẫn phải tự xoay xở cuộc sống bằng chính nghề truyền thống của mình. Khi đời sống còn nhiều lo toan, việc toàn tâm, toàn ý cho bảo tồn, truyền dạy và sáng tạo trở thành một hành trình nhiều gian nan.

Từ góc nhìn của người làm nghề, ông Tâm cho rằng nếu chỉ trông chờ vào sự hỗ trợ từ bên ngoài thì di sản rất khó bền vững. Việc giữ nghề cần bắt đầu từ chính những người gắn bó với nghề. Mỗi gia đình nghệ nhân, mỗi người làm tranh cần tự quảng bá di sản bằng những hành động rất cụ thể, như treo tranh Đông Hồ phù hợp trong không gian sống của gia đình mình. Khi tranh hiện diện thường xuyên trong đời sống, di sản mới thực sự “sống”, chứ không chỉ tồn tại trong những dịp lễ hội hay bảo tàng.

Không chỉ dừng lại ở không gian gia đình, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm cho rằng, không gian công sở cũng có vai trò lan tỏa giá trị văn hóa. Đặc biệt, tại các cơ quan chính quyền cơ sở ở phường Thuận Thành, nơi trực tiếp quản lý địa bàn làng tranh, nếu có sự hiện diện của những bức tranh dân gian phù hợp, di sản sẽ được đặt đúng chỗ, đúng ngữ cảnh. Tranh khi ấy không chỉ để ngắm, mà còn trở thành câu chuyện văn hóa gắn với vùng đất và lịch sử địa phương.

Từ thực tiễn gắn bó với nghề, ông Tâm cũng bày tỏ mong muốn các cơ quan quản lý nhà nước tiếp tục quan tâm, nghiên cứu những cơ chế, chính sách phù hợp dành cho đội ngũ nghệ nhân. Theo ông, khi đời sống của người giữ nghề được bảo đảm ở mức ổn định, họ sẽ có thêm điều kiện và tâm thế để toàn tâm gìn giữ, truyền dạy và phát huy giá trị di sản.

Gìn giữ di sản từ cộng đồng, chính quyền

Không chỉ nghệ nhân, các tổ chức đoàn thể và chính quyền cơ sở tại Thuận Thành cũng đang từng bước đưa tranh Đông Hồ trở lại đời sống bằng những cách làm cụ thể. Bà Nguyễn Thị Trang - Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Thuận Thành cho biết, trong các ngày kỷ niệm, các chương trình quảng bá hình ảnh của Hội, nhiều bức tranh dân gian Đông Hồ đã được lựa chọn trưng bày như một cách lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống.

Đáng chú ý, tại Đại hội đại biểu Phụ nữ tỉnh Bắc Ninh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030, không gian trưng bày đã xuất hiện những bức tranh quen thuộc như cá chép, em bé ôm gà, đám cưới chuột, lợn đàn, Thạch Sanh, tranh Kiều. Theo bà Nguyễn Thị Trang, việc đưa tranh dân gian vào các sự kiện chính trị - xã hội không chỉ làm giàu không gian văn hóa của Đại hội, mà còn giúp di sản hiện diện một cách tự nhiên trong đời sống đương đại.

Những nghệ nhân của làng tranh Đông Hồ đang hàng ngày giữ gìn di sản truyền thống.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Vương Quốc Anh, Trưởng phòng Văn hóa Ủy ban nhân dân phường Thuận Thành cho biết, tranh Đông Hồ là di sản văn hóa tiêu biểu gắn với bản sắc của địa phương. Trong thời gian qua, chính quyền phường đã phối hợp với các tổ chức đoàn thể, nghệ nhân và cộng đồng để đưa tranh Đông Hồ hiện diện trong các hoạt động văn hóa, sự kiện chính trị - xã hội.

Theo ông Vương Quốc Anh, việc lồng ghép di sản vào không gian sinh hoạt cộng đồng không chỉ góp phần bảo tồn giá trị truyền thống, mà còn tạo điều kiện để người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp cận và hiểu hơn về ý nghĩa lịch sử, nhân sinh của từng bức tranh. Trong giai đoạn hiện nay, địa phương tiếp tục xác định việc bảo tồn và phát huy giá trị tranh Đông Hồ là nhiệm vụ lâu dài, cần sự đồng hành của nghệ nhân, cộng đồng và các ngành liên quan.

Tết là thời điểm của đoàn viên, của ký ức và của những khởi đầu mới. Trong không gian ấy, tranh Đông Hồ hiện diện như một phần hồn cốt của văn hóa Việt, nơi ông bà ta xưa gửi gắm triết lý sống an nhiên, đủ đầy và nhân ái. Khi di sản được gìn giữ từ chính cộng đồng, được lan tỏa trong gia đình, công sở và giáo dục, tranh Đông Hồ sẽ không chỉ sống trong những ngày Tết, mà tiếp tục đồng hành cùng đời sống người Việt qua nhiều mùa xuân nữa.