Giữa trời Âu, nhớ da diết vị Tết Việt

Ký ức những ngày Tết quê hương

Tốt nghiệp cử nhân Kỹ thuật y sinh tại Đại học Sheffield (Anh) năm 2017, bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài thuộc lĩnh vực kỹ thuật y sinh “Đo phổi và định lượng sự không đồng nhất của phổi bằng cách sử dụng thử nghiệm sóng hình sine”, TS Trần Công Minh (hiện làm việc tại Đại học Oxford, Anh) là một trong những gương mặt trí thức trẻ Việt Nam tiêu biểu trên bản đồ khoa học quốc tế. Nhưng phía sau những công trình nghiên cứu, phía sau những giờ làm việc tại phòng thí nghiệm hiện đại, vẫn luôn tồn tại một không gian rất riêng, rất Việt trong ký ức của anh, đó là Tết.

Với TS Trần Công Minh, Tết là ký ức sống động nhất của tuổi thơ. Mỗi dịp Tết đến, dù đang ở đâu, trong tâm trí TS Trần Công Minh luôn hiện lên rất rõ hành trình quen thuộc: cả gia đình rời Hà Nội từ sớm để về quê Thái Bình – vùng đất nay thuộc Hưng Yên. “Nhà tôi thường về quê từ rất sớm, khi Tết còn chưa kịp gõ cửa. Bố luôn bảo phải về sớm mới “kịp Tết”, kịp sống trọn những ngày cuối năm ở làng quê”, TS Minh nhớ lại.

Xe vừa rời phố thị, không gian đã đổi khác. Những dãy nhà san sát dần nhường chỗ cho cánh đồng, cho bờ tre, cho con đường làng nhỏ hẹp, gồ ghề nhưng thân thuộc đến lạ. Quê hương trong ký ức TS Minh là một vùng quê yên ả. Vừa bước vào cổng, bà nội đã chờ sẵn. Dáng bà nhỏ bé, lưng đã còng theo năm tháng nhưng ánh mắt lúc nào cũng ánh lên niềm vui khi con cháu về đông đủ.

TS Minh kể: Những ngày giáp Tết bắt đầu bằng việc gói bánh chưng. Cả nhà tôi quây quần trong sân, mỗi người một việc. Bà nội là người gói bánh chính. Đôi tay đã quen với lá dong, gạo nếp, đỗ xanh từ mấy chục năm, bánh chưng bà gói không cần khuôn mà vẫn vuông vức, chặt tay, đều tăm tắp. Nồi bánh chưng được đặt lên bếp từ sáng sớm. Củi được chẻ gọn, lửa giữ đều. Bà dặn đi dặn lại: không được bỏ bếp, không được để lửa to quá hay nhỏ quá. Luộc bánh là một việc cần sự bền bỉ, giống như nhiều việc trong đời, không thể nóng vội, cũng không được lơ là.

Chiều 30 Tết, khi nồi bánh vẫn còn sôi lục bục, cả gia đình lại cùng nhau ra thăm phần mộ của tổ tiên ở nghĩa địa của làng. Mỗi người một việc: nhổ cỏ dại, quét lá khô, lau dọn phần mộ. “Bố, các chú tôi thắp hương, khấn mời các cụ về ăn Tết cùng con cháu. Khoảnh khắc ấy, với tôi, luôn mang một cảm giác rất đặc biệt – cảm giác mình đang đứng giữa hai thế giới: người đang sống và người đã khuất. Tết ở quê không chỉ là đón năm mới, mà là dịp để nhắc nhớ về cội nguồn, về dòng họ, về sự tiếp nối lặng lẽ của các thế hệ. Trở về nhà khi trời đã nhá nhem tối, việc không thể thiếu là nấu nước rau mùi già để tắm. Mùi nước thơm nồng, rất riêng, lan khắp gian bếp. Tắm nước rau mùi là để gột rửa những điều cũ kỹ của năm cũ, để bước sang năm mới thanh sạch, nhẹ nhõm hơn. Một nghi thức nhỏ, nhưng chứa đựng niềm tin và sự trân trọng với thời khắc chuyển giao” – TS Minh bồi hồi.

Đêm 30 Tết là khoảng thời gian TS Trần Công Minh nhớ nhất. Cả nhà ngồi quây quần bên nhau, bên nồi bánh chưng, bên ấm trà nóng. Không ai vội vàng, không ai bận tâm đến công việc hay toan tính. Chỉ có tiếng củi cháy, tiếng gió ngoài hiên và những câu chuyện ngày xưa của gia đình được kể lại. Khoảnh khắc giao thừa đến rất nhẹ. Không pháo hoa rực rỡ, không ồn ào, chỉ là cảm giác bình yên khi cả nhà ngồi bên nhau, đủ đầy. TS Công Minh nhớ ánh mắt bà nội nhìn con cháu, ánh mắt vừa hiền hậu vừa như gửi gắm bao điều không nói thành lời.

“Sáng mùng 1 Tết, tôi thức dậy trong mùi hương trầm và tiếng gà gáy. Việc đầu tiên là chúc Tết bà, bố mẹ, cô dì, chú bác. Những phong bao lì xì được trao đi không lớn về vật chất nhưng chứa đựng tình cảm yêu thương và lời chúc lành đầu năm. Với tôi, phong bao mừng tuổi của bà nội luôn là điều đặc biệt nhất – như một sự che chở âm thầm. Sau bữa cơm đầu năm, cả đại gia đình cùng nhau đi thăm các cụ cao niên trong họ. Những ngôi nhà cũ, những mái ngói rêu phong, những câu chuyện được kể đi kể lại suốt nhiều năm. Các cụ hỏi han, dặn dò con cháu phải sống tử tế, phải biết nhớ về nguồn cội” – TS Minh chia sẻ.

TS Trần Công Minh, hiện làm việc tại Đại học Oxford, Anh.

“Điểm tựa” vững chắc nơi xứ người

Những ngày Tết ở quê trôi qua chậm rãi như thế, không ồn ào, không cầu kỳ, nhưng lại lắng sâu vào ký ức. Lớn lên, rời quê, học tập và làm việc ở những môi trường khoa học hàng đầu thế giới, TS Trần Công Minh mới thấm thía rằng chính những mùa Tết bình dị ấy đã hình thành trong mình một nền tảng tinh thần vững chắc. Đó là sự kiên nhẫn học được từ nồi bánh chưng đỏ lửa suốt đêm. Là ý thức về cội nguồn từ những chiều 30 Tết ra nghĩa trang thôn. Là tình cảm gia đình được nuôi dưỡng từ những đêm giao thừa ngồi bên nhau. Những ký ức ấy, tưởng như giản dị, lại trở thành điểm tựa tinh thần bền vững cho TS Minh trong những năm tháng học tập, làm việc xa nhà.

“Mỗi dịp Tết, dù ở đâu, tôi cũng cố gắng giữ cho mình một nghi thức rất Việt: làm một mâm cơm, thắp nén nhang, gọi điện về nhà”, Minh nói.

Có những năm không thể về nước vì lịch làm việc dày đặc, trong căn phòng nhỏ ở Anh, TS Minh cùng vài người bạn Việt Nam cùng gói bánh chưng. Nhưng chiếc bánh tuy vụng về, thiếu thốn đủ thứ nhưng ai cũng vui. Giữa cái lạnh châu Âu, khoảnh khắc ấy đầm ấm đến lạ. Nhờ chiếc bánh quê hương, những mùa Tết xa quê không làm nhạt đi tình yêu quê hương, mà trái lại, khiến tình yêu ấy trở nên sâu sắc hơn, bền bỉ hơn. Có lẽ, cũng chính từ những ký ức rất đỗi bình dị về Tết Việt, Trần Công Minh đã và đang nuôi dưỡng một khát vọng lớn: làm khoa học bằng trái tim Việt Nam, cho tương lai Việt Nam.

Trong khoảnh khắc giao thừa nơi xứ người, TS Trần Công Minh hiểu rằng: dù đi xa đến đâu, mùa xuân thật sự vẫn bắt đầu từ quê hương – nơi đã gieo mầm cho những ước mơ lớn lao, lặng lẽ nhưng bền bỉ, như chính con đường khoa học mà anh theo đuổi.