Hành trình hồi sinh chữ viết của đồng bào Thái ở Nghệ An

Nỗ lực hồi sinh từ cộng đồng

Có một thời gian dài, chữ Thái dần lùi khỏi đời sống thường nhật, chỉ còn hiện diện trong ký ức của các bậc cao niên nơi bản làng miền núi. Lớp trẻ lớn lên cùng chương trình giáo dục phổ thông, quen với chữ hệ Latin a, b, c, với màn hình điện thoại thông minh, với nhịp sống hiện đại ngày một gấp gáp. Những con chữ dân tộc, vì không còn được sử dụng thường xuyên, đứng trước nguy cơ mai một. Ngôn ngữ cũng như một dòng suối, nếu bị chặn nguồn sẽ cạn dần theo năm tháng, để lại khoảng trống khó có thể bù đắp trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Từ năm 2020, tỉnh Nghệ An đã triển khai dự án số hóa tư liệu chữ Thái, phối hợp với Viện Ngôn ngữ học Việt Nam để chuẩn hóa hệ thống ký tự. Các lớp học chữ Thái miễn phí được mở ra tại nhà văn hóa các xã, thu hút hàng trăm học viên từ trẻ em đến người cao tuổi.

Năm 2025 đánh dấu một cột mốc quan trọng trong công cuộc bảo tồn văn hóa dân tộc khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2191/QĐ-BVHTTDL, công nhận tiếng nói và chữ viết “Chữ Thái Nghệ An” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này không chỉ tôn vinh giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Thái tại miền Tây Nghệ An mà còn mở ra chương mới trong hành trình hồi sinh di sản ngôn ngữ từng đứng trước nguy cơ thất truyền.

Để chữ Thái được gìn giữ và phát huy là nhờ công lao của biết bao nhiêu người, trong đó có ông Sầm Văn Bình, xã Quỳ Hợp (xã Châu Quang, huyện Quỳ Hợp cũ). Từ những mảnh tư liệu rời rạc, những cuốn sách mo đã phai mực theo thời gian, ông kiên trì đối chiếu, chép lại, ghi nhớ từng nét chữ cổ. Có những đêm, ánh đèn trong ngôi nhà nhỏ của ông vẫn sáng đến khuya, soi rõ những trang bản thảo dày đặc ký tự Thái được nắn nót chép tay, như một cuộc chạy đua thầm lặng với sự lãng quên. Sau nhiều năm miệt mài, ông Bình không chỉ đọc, viết thành thạo chữ Thái cổ mà còn phục dựng được phần lớn vốn từ đang đứng trước nguy cơ mai một.

Từ nền tảng ấy, ông hệ thống hóa chữ viết thành các bộ giáo trình, biên soạn sách học chữ Thái hệ Lai Tay gồm 5 cuốn theo từng chủ đề, xuất bản cuốn “Từ điển Thái - Việt” (14.000 từ), xuất bản 12 tập sách “Lời ai điếu của thầy mo”. Những công trình của ông Sầm Văn Bình không chỉ là một công trình ngôn ngữ, mà còn là kho tư liệu văn hóa sống động, góp phần lan tỏa bản sắc dân tộc. Đặc biệt, các tập “Lời ai điếu của thầy mo” do ông sưu tầm, biên dịch không chỉ mang giá trị ngôn ngữ học, mà còn là kho tư liệu văn hóa quý giá, phản ánh đời sống tinh thần, thế giới quan và nhân sinh quan của người Thái qua nhiều thế hệ.

Với ông Sầm Văn Bình, chữ viết không thể tách rời phong tục, tập quán và đời sống tâm linh của cộng đồng. Khi chữ mất đi, nhiều nghi lễ, tri thức dân gian cũng dần phai nhạt. Bởi vậy, theo ông, giữ chữ không chỉ là bảo tồn một hệ ký tự, mà chính là gìn giữ nền móng văn hóa, giữ lại căn cốt của một cộng đồng người giữa dòng chảy không ngừng của thời gian.

Trao truyền giá trị di sản

Ông Vi Khăm Mun (80 tuổi) ở bản Xiềng Líp, xã Yên Hòa, tỉnh Nghệ An cũng đã dành nhiều năm nghiên cứu, biên soạn tài liệu dạy tiếng Thái Lai Pao. Ông còn đi khắp các bản làng sưu tầm, biên dịch những câu tục ngữ, thành ngữ, truyện cổ của đồng bào dân tộc Thái để phục vụ cho việc dạy tiếng Thái.

Các em học sinh hứng thú với lớp học tiếng Thái của nghệ nhân Sầm Thị Xanh. (Ảnh trong bài: PV)

Khoảng thời gian từ năm 2010 - 2020 ông Mun đã tham gia giảng dạy nhiều lớp, bình quân mỗi năm khoảng 6 lớp, với tổng số hàng trăm học viên. Để thuận lợi cho việc giảng dạy, ông Mun đã cất công biên soạn giáo trình truyền dạy chữ Thái Lai Pao, được các học viên đánh giá là dễ hiểu và thuận lợi trong việc tiếp thu, học tập. Ông Mun giải thích: Việc truyền dạy chữ Thái không đơn thuần là dạy viết, dạy đọc mà còn là truyền cả kho tàng giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc cho thế hệ trẻ.

Cũng muốn gìn giữ với phong tục tập quán, văn hóa và chữ của người Thái như ông Bình, nghệ nhân Sầm Thị Xanh, xã Châu Tiến lựa chọn một cách tiếp cận khác. Ở xã Châu Tiến, bà Sầm Thị Xanh mở các lớp học tiếng Thái miễn phí. Lớp học của bà không tĩnh lặng mà rộn ràng tiếng hát, tiếng cồng chiêng, tiếng nhịp chân trong những điệu múa truyền thống.

Trẻ em đến lớp vừa học viết chữ Thái, vừa học hát lăm, hát nhuôn, múa lăm vông, làm quen với các sinh hoạt văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Không gian học tập vì thế trở thành một hình thức sinh hoạt văn hóa, nơi chữ viết được nuôi dưỡng song hành cùng âm nhạc, vũ điệu và tiếng cười.

Chính từ những lớp học “không trường, không bục giảng” ấy, ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc được âm thầm gieo mầm trong thế hệ trẻ. Chữ Thái không còn là điều xa lạ hay chỉ tồn tại trong sách vở, mà dần hiện diện trở lại trong đời sống hằng ngày, trong các hoạt động sinh hoạt cộng đồng, lễ hội truyền thống và cả những mô hình du lịch cộng đồng đang hình thành ở vùng cao Nghệ An.

Bước ngoặt quan trọng đến khi tiếng nói và chữ viết Thái ở Nghệ An được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Song với những người lặng lẽ giữ chữ suốt bao năm, đó chưa phải là đích đến cuối cùng, mà mới chỉ là điểm xuất phát cho một hành trình dài hơn. Cánh cửa thực sự chỉ mở ra khi bộ chữ Thái Lai Tay chính thức được mã hóa trong Unicode hệ thống ký tự dùng chung cho các ngôn ngữ trên toàn thế giới.

Khi bộ chữ được chấp thuận trong phiên bản Unicode mới nhất, điều đó đồng nghĩa với việc chữ Thái Lai Tay có thể hiển thị thống nhất trên mọi nền tảng: Từ máy tính, điện thoại thông minh đến các ứng dụng toàn cầu.

Chữ Thái Nghệ An, sau những thăng trầm của thời gian, đang từng bước hồi sinh mạnh mẽ trong cả không gian đời sống và không gian số. Hành trình ấy không chỉ là nỗ lực của các cơ quan quản lý, các nhà nghiên cứu mà còn là sự bền bỉ, tâm huyết của những con người lặng thầm gìn giữ từng con chữ. Để di sản thực sự sống lâu bền, điều quan trọng nhất vẫn là sự tiếp nối của thế hệ trẻ - những người sẽ viết tiếp câu chuyện văn hóa của dân tộc mình. Khi chữ Thái còn được đọc, được viết, được sử dụng trong đời sống hằng ngày, cũng là khi bản sắc văn hóa ấy vẫn còn hiện hữu, bền bỉ chảy qua từng thế hệ như một dòng mạch không bao giờ cạn.