Khai mạc Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026: Đưa ASEAN thành hình mẫu ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm

Dự Phiên Khai mạc, về phía Lãnh đạo Bộ Tư pháp có Uỷ viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng; Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh. Cùng dự có Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam Nguyễn Ngọc Hùng.

Các đoàn đại biểu quốc tế có ông Chin Malin - Quốc vụ khanh Bộ Tư pháp Vương quốc Campuchia; bà Mildred Bernadette B. Alvor, Trợ lý Cố vấn trưởng Nhà nước, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Philippines; Quan chức pháp luật cao cấp Bộ Tư pháp các nước ASEAN; đại diện Ban Thư ký ASEAN; Bộ Tư pháp Nhật Bản; Phái đoàn Thường trực Nhật Bản tại ASEAN; đại diện các tổ chức quốc tế, nhà tài trợ như Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), Liên minh châu Âu (EU), Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF)...

3 câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật

Phát biểu chào mừng, Phó Thủ tướng Chính phủ Việt Nam Lê Tiến Châu khẳng định, sự hiện diện của các đại biểu đến từ các quốc gia thành viên ASEAN, các tổ chức quốc tế và các đối tác phát triển không chỉ thể hiện sự quan tâm đối với lĩnh vực hợp tác pháp luật và tư pháp trong ASEAN, mà còn là minh chứng cho lòng tin và tinh thần đoàn kết của chúng ta nhằm hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN đến năm 2045.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu phát biểu chào mừng tại Diễn đàn.

Đánh giá cao chủ đề của Diễn đàn năm nay là “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”, Phó Thủ tướng cho rằng, đây là chủ đề mang tính thời sự, rất phù hợp với bối cảnh phát triển của khu vực và thế giới trong giai đoạn hiện nay.

Theo Phó Thủ tướng, thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi có tính bước ngoặt. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang mở ra những chân trời mới, đồng thời nới rộng khoảng cách giữa các nước đi đầu với các nước chậm chuyển đổi.

“Trước bối cảnh đó, chúng ta đang phải đối mặt với một nghịch lý lớn của thời đại, đó là rủi ro gia tăng hơn, nhưng dư địa bứt phá cũng mở rộng hơn. Từ góc nhìn của Việt Nam, chúng tôi xác định pháp luật là nền tảng của một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận vừa củng cố lòng tin của người dân, doanh nghiệp, vừa là điều kiện để công nghệ mới được ứng dụng an toàn”, Phó Thủ tướng cho hay.

Theo đó, trí tuệ nhân tạo đặt ra 3 câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia cũng như hệ thống pháp luật quốc tế. Một là, pháp luật điều chỉnh trí tuệ nhân tạo như thế nào để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo?

Hai là, trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ như thế nào để nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật?

Ba là trí tuệ nhân tạo mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và xã hội; có giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không?

Theo Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu, khi các giới hạn địa lý ngày càng bị xóa nhòa trong không gian số, các thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đều vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào; đây là lĩnh vực không quốc gia nào có thể đi một mình, mà phải đi cùng nhau.

Chính vì vậy, Việt Nam mong muốn Diễn đàn năm nay không chỉ là nền tảng để trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ thực tiễn, mà còn góp phần cụ thể hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, góp phần tăng cường vai trò của ASEAN trong cộng đồng quốc tế nhằm thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, hiện thực hoá các mục tiêu chung về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và tăng cường hợp tác pháp luật.

3 nguyên tắc lớn của Việt Nam

Phó Thủ tướng thông tin, đối với Việt Nam, thể chế cùng với hạ tầng và nguồn nhân lực là ba đột phá chiến lược; thể chế vừa kiến tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa tạo khuôn khổ pháp lý cần thiết để bảo vệ con người, lợi ích quốc gia và lợi ích xã hội.

Trong thời gian qua, Việt Nam đã đạt được một số kết quả bước đầu như Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên có đạo luật riêng về lĩnh vực này.

Thủ tướng Chính phủ cũng đã phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, thiết lập nền tảng truy cập thống nhất về dữ liệu pháp luật.

Đồng thời, Thủ tướng Chính phủ đang chỉ đạo Bộ Tư pháp đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ để ứng dụng trí tuệ nhân tạo có chuẩn mực, phù hợp với khung kiến trúc số quốc gia.

Các đại biểu dự Diễn đàn.

Với những kết quả đó, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy lập pháp “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo phát triển; đảm bảo tính linh hoạt của hệ thống pháp luật để khai thác tối đa các tiềm năng của công nghệ mới, nhưng đồng thời giữ vững các nguyên tắc, giá trị cốt lõi và đảm bảo các yếu tố về an ninh, an toàn hệ thống.

Từ những bài học thực tiễn đó, tại Diễn đàn, Việt Nam chia sẻ 3 nguyên tắc lớn. Thứ nhất, phải xác định dữ liệu là nền tảng mở. Không có dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung” thì không thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo hiệu quả.

Thứ hai, phải xác định trí tuệ nhân tạo chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế quyền quyết định và trách nhiệm của con người. Do đó, cần phân loại rủi ro theo từng phương thức ứng dụng trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; trong đó ứng dụng hỗ trợ soạn thảo, thẩm định, đánh giá tác động chính sách phải được kiểm soát ở mức cao nhất.

Thứ ba, phải nhận diện, phòng ngừa rủi ro điều hướng chính sách từ sớm, từ xa. Nếu dữ liệu đầu vào bị sai lệch hoặc bị chi phối, sẽ tiềm ẩn rủi ro đối với chất lượng vận hành và hiệu quả khuyến nghị chính sách của cả Hệ thống.

Chung tay triển khai 4 định hướng hợp tác lớn

Phó Thủ tướng nêu rõ, Việt Nam nhất quán coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực. Các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền của mỗi quốc gia thành viên.

Các đại biểu tại Diễn đàn.

Bước sang năm thứ hai của hành trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Phó Thủ tướng cho rằng ASEAN có đủ điều kiện để trở thành khu vực tiên phong của thế giới về ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, qua đó đóng góp tiếng nói của mình vào các khuôn khổ quản trị trí tuệ nhân tạo của khu vực và toàn cầu.

ASEAN có dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới và sự đa dạng về hệ thống pháp luật. Chính sự đa dạng đó, nếu được kết nối, sẽ trở thành phòng thí nghiệm chính sách phong phú bậc nhất toàn cầu.

Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu kêu gọi các quốc gia thành viên ASEAN, các đối tác phát triển và tổ chức quốc tế cùng chung tay triển khai 4 định hướng hợp tác lớn.

Thứ nhất, hợp tác phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trên cơ sở kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức trí tuệ nhân tạo.

Thứ hai, chia sẻ tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiến tới tra cứu, đối chiếu pháp luật giữa các nước ASEAN thuận lợi hơn, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.

Thứ ba, hợp tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật đảm bảo vừa am hiểu pháp luật, vừa nắm vững công nghệ; hỗ trợ nhau về hạ tầng dữ liệu và chuyển giao công nghệ, ưu tiên thành viên còn khó khăn. Qua đó, từng bước thu hẹp khoảng cách năng lực số giữa các quốc gia thành viên, để không quốc gia nào, không ai bị bỏ lại phía sau.

Thứ tư, duy trì các cơ chế đối thoại, tăng cường hợp tác chia sẻ kinh nghiệm, kết nối mạng lưới chuyên gia trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật.

“Đặc biệt, cần duy trì các không gian đối thoại như Diễn đàn năm nay, đồng thời phát huy hiệu quả các cơ chế sẵn có như Nhóm làm việc về Quản trị trí tuệ nhân tạo trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng số ASEAN và Mạng lưới An toàn trí tuệ nhân tạo ASEAN để triển khai các sáng kiến, dự án hợp tác cụ thể, chia sẻ kinh nghiệm phát triển, thử nghiệm và ứng dụng hạ tầng trí tuệ nhân tạo trong thực tiễn”, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh.

Về phần mình, Việt Nam cam kết sẽ tiếp tục là thành viên có trách nhiệm; tích cực, chủ động ủng hộ các sáng kiến hợp tác khu vực và quốc tế; sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời mong muốn học hỏi cách làm hay, sáng tạo, hiệu quả của các thành viên và đối tác quốc tế.

Khẳng định hợp tác là phương thức hiệu quả nhất để kiến tạo những giá trị mới, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu tin tưởng rằng nước ASEAN sẽ cùng nhau xây dựng một không gian pháp lý số hài hòa, an toàn, tin cậy, trở thành hình mẫu của thế giới về một cộng đồng ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, nơi pháp luật sẽ thật sự là động lực cho sự phát triển.

Trí tuệ nhân tạo phải lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy và bao trùm

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho rằng, hiện nay, trên thế giới, nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy “Quản lý trí tuệ nhân tạo” sang tư duy “Quản trị trí tuệ nhân tạo”. Điều đó cho thấy, trước tốc độ phát triển rất nhanh của công nghệ, pháp luật không thể chỉ phản ứng sau khi các vấn đề phát sinh, mà cần được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, xác định được rào cản trong quá trình thực thi, xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật cần dựa trên nguyên tắc quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích công.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu khai mạc Diễn đàn.

Đối với ASEAN, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo đặt chúng ta trước một thời khắc mang tính bước ngoặt. Với dân số trẻ, độ mở kinh tế lớn và Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 đang hiện thực hóa, ASEAN có đầy đủ dư địa để trở thành một trung tâm Đổi mới sáng tạo pháp lý của toàn cầu. Tuy nhiên, sự chênh lệch về năng lực số và mức độ trưởng thành của hệ thống pháp luật giữa các quốc gia thành viên đòi hỏi chúng ta phải thúc đẩy “Sự đoàn kết số”.

Chúng ta cần một khung quản trị trí tuệ nhân tạo hài hòa trong ASEAN – một khung quản trị tôn trọng tính đa dạng của các quốc gia, nhưng thống nhất ở nguyên tắc tối thượng: trí tuệ nhân tạo phải lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy và bao trùm.

“Tuy nhiên, chính sự đa dạng ấy đặt ra yêu cầu tăng cường đối thoại chính sách, chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác để cùng xây dựng những cách tiếp cận phù hợp với đặc thù của khu vực, đồng thời bảo đảm khả năng kết nối với các chuẩn mực và xu hướng quản trị toàn cầu. Đó cũng chính là ý nghĩa của Diễn đàn Pháp luật ASEAN do Bộ Tư pháp Việt Nam chủ trì tổ chức ngày hôm nay”, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nói.

Diễn đàn có sự tham dự của đông đảo lãnh đạo, quan chức cấp cao và chuyên gia pháp luật đến từ các Bộ Tư pháp, Bộ Pháp luật, Văn phòng Tổng Chưởng lý của toàn bộ các nước thành viên ASEAN; Ban Thư ký ASEAN; đại diện các tổ chức quốc tế, nhà tài trợ.

Bộ trưởng cho hay, khi đưa ra Sáng kiến tổ chức Diễn đàn, Bộ Tư pháp Việt Nam kỳ vọng, Diễn đàn không chỉ hướng tới hình thành mạng lưới hợp tác lâu dài giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp trong khu vực về nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm và phát triển các sáng kiến chung về trí tuệ nhân tạo, mà còn là không gian để các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý, các chuyên gia pháp luật và các nhà khoa học cùng thảo luận về những vấn đề mới đang đặt ra; cùng nhận diện những cơ hội, thách thức và cùng tìm kiếm các giải pháp có tính thực tiễn, khả thi nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng của trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật không chỉ của riêng các quốc gia thành viên ASEAN mà còn hướng tới toàn thể các quốc gia.

Cho biết, đối với Việt Nam, xây dựng và hoàn thiện thể chế luôn được xác định là một trong những đột phá chiến lược để phát triển đất nước, Bộ trưởng cũng thông tin, trong thời gian qua, Việt Nam đã và đang triển khai mạnh mẽ các chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Đối với ngành Tư pháp, chuyển đổi số không chỉ là việc số hóa quy trình xây dựng văn bản quy pháp luật, xây dựng các cơ sở dữ liệu pháp luật, mà quan trọng hơn là đổi mới phương thức xây dựng pháp luật, nâng cao hiệu lực tổ chức thi hành pháp luật và tăng cường khả năng phục vụ người dân, doanh nghiệp bằng các công cụ công nghệ hiện đại.

Trong quá trình đó, trí tuệ nhân tạo đang mở ra những triển vọng rất đáng chú ý nhưng cũng đem lại một số thách thức chung mà Việt Nam và nhiều quốc gia đang phải đối mặt. Đó là những vấn đề về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, trách nhiệm giải trình của các hệ thống trí tuệ nhân tạo, tính minh bạch của thuật toán...

Trí tuệ nhân tạo không có biên giới, điều đó đòi hỏi các cơ quan pháp luật và tư pháp phải tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và cùng xây dựng những cách tiếp cận có khả năng tương thích, tôn trọng sự khác biệt nhưng vẫn hướng tới các giá trị chung.

Trong bối cảnh đó, Bộ trưởng kỳ vọng Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 sẽ tập trung trao đổi sâu về 4 nhóm vấn đề.

Thứ nhất, nhận diện những xu hướng mới trong quản trị trí tuệ nhân tạo và những yêu cầu đặt ra đối với việc xây dựng khuôn khổ pháp lý phù hợp với sự phát triển rất nhanh của công nghệ.

Thứ hai, chia sẻ kinh nghiệm, thực hành tốt về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quá trình xây dựng chính sách và pháp luật, từ khâu nghiên cứu, đánh giá tác động chính sách, tham vấn, soạn thảo đến rà soát, hệ thống hóa và hoàn thiện hệ thống pháp luật, tiến tới nghiên cứu khả năng xây dựng “Pháp luật có thể đọc bằng máy”(Rules as Code).

Thứ ba, trao đổi các giải pháp ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong tổ chức thi hành pháp luật, cung cấp các dịch vụ công pháp lý, truyền thông pháp luật, hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận công lý để không ai bị bỏ lại phía sau, đồng thời nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước.

Thứ tư, tăng cường hợp tác giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp ASEAN, các cơ sở nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức quốc tế nhằm thúc đẩy chia sẻ tri thức, nâng cao hiệu quả thi hành và hoàn thiện khung pháp lý hài hòa, hiện đại, có khả năng thích ứng trước các thách thức pháp lý trong kỷ nguyên số, đào tạo nguồn nhân lực pháp lý có tư duy số (Digital Mindset) và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phục vụ lĩnh vực pháp luật.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Diễn đàn.

“Công nghệ được sinh ra từ mã lệnh, nhưng pháp luật thì được hình thành từ các giá trị văn hóa và nhân bản. Trí tuệ nhân tạo có thể giúp chúng ta soạn thảo một đạo luật nhanh hơn, nhưng chỉ có “Trí tuệ con người” và “Trách nhiệm quốc gia” mới quyết định đạo luật đó mang lại công bằng và phồn vinh cho xã hội hay không. Diễn đàn hôm nay chính là minh chứng cho trí tuệ và trách nhiệm đó của Cộng đồng ASEAN”, Bộ trưởng nói và bày tỏ tin tưởng rằng, từ những đối thoại cởi mở, thực chất và xây dựng tại Diễn đàn này sẽ hình thành những sáng kiến, kết nối và những hợp tác mới, góp phần nâng cao chất lượng thể chế, củng cố Nhà nước pháp quyền và phát huy vai trò của pháp luật như một nền tảng của đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững và hội nhập khu vực.

Trước Phiên khai mạc, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Việt Nam Hoàng Thanh Tùng, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Ngyễn Thanh Tịnh, Quốc Vụ Khanh Bộ Tư pháp Campuchia, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Philippines, Trưởng đoàn các nước thành viên ASEAN, Ban thư ký ASEAN, đại diện ERIA, Bộ Tư pháp Nhật Bản, các Đại sứ, Trưởng đại diện các tổ chức quốc tế tại Việt Nam như UNDP, UNICEF và đại diện EU đã tham quan các gian hàng Triển lãm các sản phẩm công nghệ của Việt Nam bên lề Diễn đàn.