Kiến tạo thể chế pháp lý để giá trị văn hóa trở thành kỷ cương đưa đất nước phát triển

Cụ thể hóa chủ trương, định hướng: Từ hệ giá trị đến năng lực điều tiết xã hội

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng thẳng thắn chỉ rõ, trong kết quả thực hiện Nghị quyết Đại hội XIII vẫn còn tồn tại “văn hóa chưa thực sự trở thành nguồn lực, sức mạnh nội sinh và động lực mạnh mẽ của sự phát triển”. Từ thực tiễn đó, Nghị quyết Đại hội XIV tiếp tục xác định các quan điểm chỉ đạo: “Phát triển văn hóa, con người là nền tảng, phát huy sức mạnh văn hóa, con người thành nguồn lực nội sinh và động lực mạnh mẽ cho sự phát triển”; “gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, bảo vệ môi trường với củng cố quốc phòng, an ninh, nâng cao hiệu quả hoạt động đối ngoại và hội nhập quốc tế”.

Đồng thời, Báo cáo Chính trị Đại hội XIV tiếp tục đặt yêu cầu hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nâng cao năng lực quản trị quốc gia, đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh, gắn với nhiệm vụ “tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật”.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79 và 80. (Ảnh: VGP)

Mặt khác, Nghị quyết số 80-NQ/TW đã chỉ rõ yêu cầu triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa gồm dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học; hệ giá trị quốc gia; hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam gồm yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. Đồng thời, nêu cao văn hóa thượng tôn pháp luật từ gia đình, nhà trường, đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Những chủ trương này tạo cơ sở chính trị cho việc gắn xây dựng hệ giá trị văn hóa với hoàn thiện thể chế và tổ chức thi hành pháp luật.

Nhằm cụ thể hóa từ định hướng xây dựng hệ giá trị sang tổ chức thực hiện, tạo cơ sở để đưa các chuẩn mực văn hóa vào chính sách phát triển, giáo dục, quản lý và đánh giá kết quả thực hành trong đời sống; ngày 2/7/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1189/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Kế hoạch đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế, chính sách; cụ thể hóa các hệ giá trị thành chuẩn mực, quy tắc ứng xử văn hóa và phẩm chất phù hợp với từng lĩnh vực, ngành nghề, nhóm đối tượng.

Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị xác định công tác xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế phát triển đất nước; là nhiệm vụ trọng tâm của tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Nghị quyết 66-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu “phát huy đúng mức vai trò của đạo đức xã hội, các quy tắc đạo đức nghề nghiệp, quy tắc tự quản cộng đồng trong điều chỉnh các quan hệ xã hội”. Đồng thời, về xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, Nghị quyết xác định nhiệm vụ bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội; đa dạng hóa phương thức truyền thông chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật, nhất là thông qua ứng dụng công nghệ số.

Nhằm tổ chức thực hiện, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 140/NQ-CP ngày 17/5/2025 về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 66-NQ/TW. Chương trình xác định 7 nhóm nhiệm vụ, trong đó nhấn mạnh đổi mới tư duy xây dựng pháp luật theo hướng vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng sức sản xuất, khơi thông nguồn lực phát triển.

Ở bước triển khai cụ thể, Bộ Tư pháp đã tổ chức xây dựng Đề án “Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045”. Dự thảo Đề án tập trung vào hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, truyền thông chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật; phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu.

Liêm chính, trách nhiệm và văn hóa thượng tôn pháp luật trong công vụ

Quá trình kiến tạo hệ “điều tiết kép” đòi hỏi phải xây dựng văn hóa công vụ gắn với trách nhiệm, liêm chính và kỷ luật - đây là một nội dung quan trọng gắn với các chủ trương mới về công tác cán bộ.

Cụ thể, Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát huy tính tiên phong, gương mẫu, tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên trong kỷ nguyên mới nêu rõ yêu cầu “hoàn thiện thể chế, pháp luật đồng bộ, thống nhất, minh bạch, khả thi; khắc phục tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với quản trị rủi ro, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực”.

Cụ thể hóa chủ trương này, Quy định số 220-QĐ/TW ngày 30/9/2026 của Ban Bí thư về cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, xác định rõ nguyên tắc “phân định giữa rủi ro, sai sót do nguyên nhân khách quan hoặc pháp luật chưa đầy đủ, đồng bộ với hành vi cố ý vi phạm vì vụ lợi, lợi ích cục bộ, lợi ích nhóm”.

Gần đây nhất, Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 15/10/2026 về tiếp tục xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp và đổi mới căn bản, toàn diện công tác cán bộ đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, đã xác định rõ nhiệm vụ đầu tiên là “Tăng cường giáo dục, rèn luyện; xây dựng đội ngũ cán bộ có bản lĩnh chính trị, đạo đức cách mạng, văn hóa phụng sự và trách nhiệm nêu gương”. Theo đó, Nghị quyết yêu cầu “Xây dựng văn hóa trong Đảng, văn hóa chính trị theo hướng kỷ cương, liêm chính, chuyên nghiệp, tận tụy, phụng sự; đề cao tính tiên phong, nêu gương, trước hết là cán bộ lãnh đạo, quản lý và người đứng đầu”.

Hội nghị Văn hóa toàn quốc triển khai Nghị quyết Đại hội XIII, ngày 24/11/2021 tại Thủ đô Hà Nội. (Ảnh: VGP)

Trước đó, tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai Nghị quyết 79 và Nghị quyết 80 ngày 25/2/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo “phải coi nêu gương là phương thức lãnh đạo có sức thuyết phục cao nhất trong xây dựng văn hóa”; đồng thời khẳng định “Ở đâu cán bộ gương mẫu, ở đó kỷ cương mạnh. Ở đâu kỷ cương mạnh, ở đó niềm tin xã hội được củng cố. Khi đó, mọi nhiệm vụ phát triển đều có nền tảng để bứt phá, vươn lên”.

Như vậy, yêu cầu thượng tôn pháp luật phải được thể hiện trước hết trong hoạt động thực thi quyền lực, từ trách nhiệm của người đứng đầu đến tính minh bạch, nghiêm minh và nhất quán trong giải quyết công vụ. Văn hóa trách nhiệm và liêm chính phải gắn chặt với cơ chế phân định thẩm quyền, kiểm soát quyền lực, quản trị rủi ro và đánh giá hiệu quả thực thi công vụ. Việc khuyến khích đổi mới phải đi đôi với trách nhiệm giải trình; bảo vệ cán bộ có động cơ trong sáng, vì lợi ích chung phải đồng thời với phòng ngừa, xử lý nghiêm hành vi lợi dụng đổi mới để trục lợi.