Kỳ thi tốt nghiệp THPT dự kiến tổ chức đồng thời trên máy tính và trên giấy

Vì sao Bộ GD&ĐT đề xuất tiếp tục duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT?

Sau hơn một thập kỷ đổi mới, kỳ thi tốt nghiệp THPT đang bước sang giai đoạn tiếp tục hoàn thiện theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Luật Giáo dục và Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Nếu như giai đoạn trước, trọng tâm của cải cách là giảm số kỳ thi, giảm áp lực và chi phí xã hội, thì trong giai đoạn hiện nay, mục tiêu chuyển sang xây dựng một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia có độ tin cậy cao, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số để phục vụ quản trị giáo dục.

Theo Bộ GD&ĐT, đề án vì vậy không đặt vấn đề thay thế hay bãi bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT. Ngược lại, xuyên suốt đề án là định hướng tiếp tục duy trì kỳ thi nhưng hoàn thiện theo hướng hiện đại, minh bạch và tiệm cận các chuẩn khảo thí quốc tế.

Đây cũng là bước đi phù hợp với yêu cầu của Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới phương thức thi theo hướng giảm áp lực, giảm tốn kém nhưng vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực học sinh; đồng thời đáp ứng mục tiêu của Nghị quyết 71-NQ/TW là xây dựng hệ thống giáo dục hiện đại, công bằng, lấy chất lượng nguồn nhân lực làm trung tâm.

Nói cách khác, điều Bộ hướng tới không phải là duy trì một kỳ thi vì yêu cầu quản lý hành chính, mà là duy trì một chuẩn đánh giá quốc gia đối với giáo dục phổ thông.

Thực tế, khi tỷ lệ tốt nghiệp THPT nhiều năm liên tiếp ở mức trên 99%, không ít ý kiến cho rằng có thể giao việc đánh giá hoàn toàn cho các địa phương hoặc các nhà trường. Tuy nhiên, theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, cách tiếp cận này chưa phản ánh đầy đủ vai trò của kỳ thi.

Bộ GD&ĐT lý giải, trước hết, một chuẩn đánh giá thống nhất là điều kiện để bảo đảm giá trị của bằng tốt nghiệp THPT trên phạm vi cả nước. Nếu mỗi địa phương áp dụng tiêu chí khác nhau, kết quả học tập sẽ rất khó so sánh và khó tạo được niềm tin xã hội.

Thứ hai, kỳ thi tạo ra nguồn dữ liệu chuẩn hóa phục vụ quản lý nhà nước. Không chỉ đánh giá từng học sinh, kết quả thi còn phản ánh chất lượng giáo dục của từng địa phương, hiệu quả triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới và tác động của các chính sách đầu tư cho giáo dục.

Đây là nguồn dữ liệu mà không một hình thức đánh giá phân tán nào có thể thay thế. Thứ ba, kỳ thi góp phần duy trì động lực dạy và học. Thực tế nhiều năm cho thấy, với một bộ phận học sinh và giáo viên, đánh giá cuối cấp vẫn là động lực quan trọng để bảo đảm việc dạy học diễn ra nghiêm túc, đúng mục tiêu chương trình.

Đặc biệt, Đề án đưa ra một hình ảnh so sánh khá dễ hiểu: trong sản xuất công nghiệp, dù tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn rất cao, doanh nghiệp vẫn không thể bỏ khâu kiểm định cuối cùng. Giáo dục cũng cần một cơ chế kiểm định tương tự để bảo đảm chuẩn đầu ra.

Những năm gần đây, chính nhờ hệ thống dữ liệu lớn của kỳ thi mà nhiều dấu hiệu bất thường trong kết quả thi tại một số địa phương đã được phát hiện thông qua phân tích phổ điểm và đối sánh dữ liệu. Điều đó cho thấy giá trị của kỳ thi không nằm ở tỷ lệ đỗ cao hay thấp, mà ở khả năng phản ánh trung thực chất lượng giáo dục và tạo cơ sở để cơ quan quản lý kịp thời điều chỉnh chính sách.

Những lớp luyện thi chen cứng thí sinh trước thời kỳ thi "hai trong một" (Ảnh minh họa: MOET)

Hiện đại hóa khảo thí, hoàn thiện kỳ thi chuẩn hóa quốc gia

Một trong những nội dung được Bộ GD&ĐT làm rõ trong Đề án là sự khác biệt giữa kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học. Theo mô hình hiện hành, kỳ thi không còn là kỳ thi "hai trong một" như giai đoạn 2015-2019. Từ năm 2020, tuyển sinh thuộc quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học.

Các trường được quyền quyết định phương thức tuyển sinh, tổ hợp xét tuyển, tiêu chí đánh giá và chỉ tiêu đào tạo phù hợp với đặc thù của mình. Những trường có yêu cầu riêng vẫn tổ chức các kỳ thi đánh giá năng lực hoặc đánh giá tư duy độc lập.

Trong khi đó, kỳ thi tốt nghiệp THPT cung cấp một nguồn dữ liệu chuẩn hóa để các trường lựa chọn sử dụng nếu phù hợp với phương án tuyển sinh. Số liệu tuyển sinh năm 2025 cho thấy khoảng 50,32% thí sinh nhập học thông qua kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT; 29,24% sử dụng kết quả học tập THPT; phần còn lại đến từ các phương thức khác như đánh giá năng lực, chứng chỉ quốc tế hoặc tuyển thẳng.

Những con số này phản ánh đúng bản chất của cơ chế tuyển sinh hiện nay: điểm thi tốt nghiệp vẫn là nguồn dữ liệu được sử dụng rộng rãi nhất, nhưng không phải con đường duy nhất để vào đại học.

Đồng thời, Hệ thống tuyển sinh chung của Bộ GD&ĐT đã giúp toàn bộ quá trình đăng ký nguyện vọng, đối sánh dữ liệu, lọc ảo và xác nhận nhập học được thực hiện trên môi trường số, giảm đáng kể chi phí, thời gian và áp lực cho người học so với giai đoạn trước.

Nếu việc tiếp tục duy trì kỳ thi là mục tiêu, thì hiện đại hóa khảo thí chính là giải pháp mà Bộ GD&ĐT lựa chọn trong giai đoạn tới.

Theo Đề án, Bộ sẽ tiếp tục xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa quy mô lớn, được phân tích đầy đủ về độ khó, độ phân biệt và độ tin cậy theo các phương pháp khảo thí hiện đại. Đây là nền tảng để tạo ra nhiều đề thi khác nhau nhưng vẫn bảo đảm tính tương đương về nội dung, mức độ khó và khả năng đánh giá.

Trên cơ sở đó, những địa phương có đủ điều kiện sẽ từng bước triển khai thi trên máy tính, trong khi các địa phương khác vẫn tiếp tục thi trên giấy. Để phù hợp với điều kiện hạ tầng, kỳ thi trên máy có thể được tổ chức thành nhiều ca hoặc nhiều đợt.

Điều quan trọng là, dù tổ chức theo hình thức nào, mọi đề thi đều được xây dựng từ cùng một ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa. Nhờ đó, việc tổ chức nhiều ca thi không làm phát sinh lợi thế hay bất lợi cho thí sinh, đồng thời mở ra khả năng tổ chức kỳ thi linh hoạt hơn trong tương lai.

Các số liệu thống kê cho thấy kết quả thi tốt nghiệp THPT chỉ là một trong nhiều phương thức tuyển sinh của các cơ sở đào tạo (Nguồn: MOET)

Đề án cũng cho thấy định hướng chuyển mạnh từ quản lý kỳ thi bằng quy trình sang quản lý bằng công nghệ và dữ liệu. Trí tuệ nhân tạo sẽ được nghiên cứu, ứng dụng để hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi, phân tích phổ điểm, phát hiện dấu hiệu bất thường trong kết quả chấm thi, quy đổi điểm và hành vi đăng ký xét tuyển.

Cùng với đó là các giải pháp tăng cường bảo mật dữ liệu, lưu vết điện tử, phân tách nhiệm vụ, kiểm tra chéo, luân chuyển vị trí nhạy cảm và hoàn thiện cơ chế giám sát nhằm hạn chế tối đa sự can thiệp của con người vào quá trình tổ chức kỳ thi.

Để học sinh không gặp khó khăn khi chuyển sang hình thức thi mới, Bộ GD&ĐT cũng sẽ phối hợp với các địa phương và nhà trường xây dựng công cụ thực hành miễn phí, giúp học sinh làm quen với giao diện và quy trình thi trên máy trước khi triển khai chính thức.

Nhìn từ Đề án của Bộ GD&ĐT, mục tiêu không phải là duy trì một kỳ thi vì thói quen quản lý hay vì yêu cầu hành chính, mà là tiếp tục hoàn thiện một chuẩn đánh giá quốc gia có độ tin cậy cao trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.

Một kỳ thi chuẩn hóa, được tổ chức trên nền tảng công nghệ số, ngân hàng câu hỏi hiện đại và các phương pháp khảo thí tiên tiến sẽ vừa bảo đảm đánh giá đúng năng lực người học, vừa tạo nguồn dữ liệu khách quan phục vụ quản lý nhà nước, giúp các cơ sở giáo dục đại học thực hiện hiệu quả quyền tự chủ tuyển sinh và giảm áp lực, chi phí cho người học cũng như toàn xã hội.

Trong bối cảnh giáo dục Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW, việc tiếp tục hoàn thiện kỳ thi tốt nghiệp THPT không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu trước mắt, mà còn góp phần xây dựng hạ tầng dữ liệu của hệ thống giáo dục quốc gia. Khi được vận hành trên nền tảng công nghệ hiện đại và quản trị bằng dữ liệu, kỳ thi sẽ tiếp tục là công cụ quan trọng để bảo đảm chất lượng giáo dục, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và củng cố niềm tin của xã hội đối với kết quả học tập của học sinh.