Làm gì với hơn 1,3 triệu lao động không học, không làm?

Đầu tháng 7/2025, Cục thống kê, Bộ Tài chính công bố báo cáo về tình hình lao động, việc làm quý II và 6 tháng đầu năm. Báo cáo cho thấy trong quý II, cả nước có khoảng 1,35 triệu lao động trong độ tuổi 15 -24 không có việc làm và cũng không tham gia học tập, đào tạo (chiếm 10,1%). Trong đó, tỷ lệ này đối với nữ cao hơn nam và xảy ra tại khu vực nông thôn nhiều hơn thành thị.

Điều đáng nói là số liệu này không thay đổi so với con số ghi nhận trong quý I năm nay. Tháng 4/2025, báo cáo về tình hình lao động, việc làm quý I năm 2025 của Cục Thống kê cho thấy khoảng 1,35 triệu lao động trong độ tuổi 15-24 không có việc làm, không học tập hay tham gia đào tạo (chiếm 11,7%), tỷ lệ nữ không có việc làm và không tham gia đào tạo nhiều hơn nam giới.

Vì sao “đứng ngoài cuộc”?

Trong bối cảnh quốc gia đang nỗ lực đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thì đây thực sự là một nghịch lý khi một mặt thị trường lao động rất thiếu nhân lực có tay nghề, mặt khác hàng triệu người trẻ trong độ tuổi lao động không có định hướng, không kết nối được với học tập hay công việc - gọi theo thuật ngữ quốc tế là NEET (Not in Employment, Education or Training).

Có nhiều lý do được đưa ra để lý giải nguyên nhân khiến nhiều người trẻ trong độ tuổi lao động trở thành NEET như: Thiếu định hướng nghề nghiệp sớm từ gia đình, nhà trường; Chưa có kỹ năng mềm hoặc chuyên môn phù hợp với thị trường; Khó khăn về tài chính, địa lý, sức khỏe tâm lý, đặc biệt ở nông thôn và nhóm yếu thế; Mất niềm tin vào hệ thống giáo dục hoặc khả năng cải thiện đời sống từ học hành… Và một lý do nữa là tỷ lệ NEET nữ cao hơn nam, nông thôn cao hơn thành thị, phản ánh sự bất bình đẳng về tiếp cận cơ hội, giáo dục và môi trường việc làm.

Từ góc nhìn của người trẻ thì: “Bố mẹ chu cấp cho rồi, lo lắng cho rồi nên các bạn trẻ nghĩ thế là đủ rồi, không cần cố gắng thêm nữa”; “Nhiều bạn cảm thấy bị đè nặng bởi kỳ vọng của gia đình, họ sợ thất bại nên mất động lực”; “Áp lực cạnh tranh quá lớn, môi trường làm việc khốc liệt khiến nhiều bạn cảm thấy kiệt sức, mất phương hướng, học xong nhưng không tìm được việc phù hợp hoặc mức lương không đủ sống”…

Từ góc nhìn của chuyên gia, khi trao đổi với báo chí, TS. Huỳnh Thanh Điền, chuyên gia kinh tế, Giảng viên Đại học Nguyễn Tất Thành, TP.HCM cho rằng, thực trạng phần nào có nguyên do từ đặc thù gia đình, xã hội Việt Nam khi nhiều gia đình cha mẹ bao bọc, dần dà khiến con cái không có thói quen tự chủ, thụ động, ỷ lại dẫn đến khó hòa nhập xã hội.

Bên cạnh lý do chủ quan, cũng có lý do khách quan như: thời đại kinh tế số cùng sự phát triển của cách mạng công nghiệp 4.0, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo khiến nhiều người không thể thích nghi, thể theo kịp và hội nhập được, trong đó có thanh niên. Bối cảnh xã hội cũng khiến lao động trẻ khó kiếm việc làm hơn so với thế hệ trước, theo TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thanh niên – Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.

Cạnh đó là các nguyên nhân khác như: quan niệm xã hội ở Việt Nam khác với nhiều quốc gia khác khi coi trọng bằng cấp đại học, quan niệm sai về việc học nghề là thấp kém, quan niệm bất bình đẳng giới khi cho rằng nam giới phải có công việc tốt dẫn tới những định hướng sai trong đào tạo và hướng nghiệp…

Giải pháp nào “kéo” trở lại?

Tất cả những lý do trên cho thấy: giải pháp không thể chỉ nằm ở “giáo dục lại” hay “tìm việc hộ”, mà cần một hệ sinh thái toàn diện giúp lao động trẻ tìm thấy lại niềm tin, mục tiêu, và đường đi của mình. Các chuyên gia cho rằng, giải pháp cho vấn đề này đến từ nhiều phía: động lực từ bản thân mỗi người trẻ, thay đổi quan niệm trong mỗi gia đình, nhận thức của xã hội và những chính sách hỗ trợ để đưa thanh niên tích cực học tập, gia nhập thị trường lao động nhằm phát triển nguồn nhân lực bền vững trong tương lai.

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) thực tế này đòi hỏi vai trò của Nhà nước, của các bộ ngành để có những hướng tiếp cận cởi mở nhằm giúp đỡ lao động trẻ. Nhiều chuyên gia cho rằng có thể hình dung về 6 nhóm giải pháp để “kéo” trở lại như: Hoàn thiện dữ liệu để hiểu đúng vấn đề; Phân nhóm và hành động theo nhu cầu riêng biệt;

Đào tạo kỹ năng thiết thực, gần với thực tiễn, không chỉ dạy nghề, mà cần dạy kỹ năng sống, số, công nghệ, khởi nghiệp; Tạo cơ hội việc làm và kết nối doanh nghiệp, đẩy mạnh các chương trình học việc, làm bán thời gian, thử việc có trả lương, để thanh niên “làm mà học, học mà làm”; Phát huy vai trò của tổ chức Đoàn - Hội giúp người trẻ không bị bỏ lại phía sau theo mô hình tiếp cận - lắng nghe - định hướng - kết nối - đồng hành; Doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ, quỹ xã hội… cần được khuyến khích tham gia hỗ trợ NEET qua đào tạo nghề, mentoring, học bổng, không gian sáng tạo. Mỗi địa phương có thể thí điểm mô hình riêng và mở rộng nếu hiệu quả.

Cùng với nỗ lực của Nhà nước, chính sách và xã hội, thì yêu cầu đặt ra với chính các người trẻ cũng rất quan trọng. Họ cần tự trang bị đủ kiến thức và kỹ năng sống như kỹ năng xác định giá trị bản thân, kỹ năng lập kế hoạch, đặt mục tiêu cho cuộc đời để có định hướng tương lai một cách rõ ràng hơn. Từ phía gia đình cũng cần sớm thay đổi đổi các quan niệm truyền thống, thay vì sau khi học xong THPT chỉ có một con đường được bố mẹ chọn cho là thi vào đại học, dù chưa chắc có được việc làm phù hợp sau khi học xong, cần chấp nhận thay đổi để các con chuyển sang học trường dạy nghề “vừa sức” hơn.

Các chuyên gia cũng cho rằng Nhà nước cần khuyến khích người dân, các bậc cha mẹ dù hoàn cảnh khó khăn cũng nỗ lực, thông qua sự hỗ trợ của các chính sách xã hội, để thế hệ trẻ hoàn thành trình độ trung học cơ sở, trung học phổ thông và đào tạo nghề, hiểu và nhận thức được yêu cầu, nhu cầu của nguồn nhân lực, đối với phát triển kinh tế - xã hội, chính sách an sinh xã hội, học văn hóa và học nghề…

Có thể nói, xóa “vùng trống” của gần 1,35 triệu lao động trong độ tuổi 15 - 24 hiện không có việc làm và cũng không tham gia học tập, đào tạo không chỉ là một nhiệm vụ lao động – giáo dục, mà còn là nền móng cho phát triển quốc gia bền vững. Nước ta đang ở trong giai đoạn cuối của dân số vàng nên nếu không tận dụng tốt lực lượng lao động trẻ ngày hôm nay, chúng ta sẽ phải đối mặt với một tương lai có nhiều người già hóa, nghèo đói và những gánh nặng an sinh xã hội không thể gánh vác. Do đó, giải quyết vấn đề NEET của lao động trẻ không chỉ là trách nhiệm của hôm nay mà còn là nhiệm vụ quan trọng để bảo vệ tương lai của một xã hội đang ngày càng già đi.

Việt Nam đã có Chiến lược phát triển thanh niên giai đoạn 2021–2030, nhưng để đạt mục tiêu thì phải xác định NEET là một chỉ số “sức khỏe phát triển” quốc gia và cần tích hợp chỉ tiêu NEET vào báo cáo phát triển kinh tế - xã hội. Muốn vậy, cần sớm xây dựng một cơ sở dữ liệu quốc gia về số lượng lao động trẻ đang trong tình trạng NEET để các cơ quan nhà nước và địa phương có thể tiếp cận và phân loại hiệu quả các bạn trẻ này, từ đó triển khai các chương trình hỗ trợ phù hợp. Khi đã có số liệu thống kê chính xác, các đơn vị bắt đầu làm rõ nguyên nhân, phân loại đối tượng, xác định giải pháp chung và giải pháp cho từng địa phương. Hiện nay, về vấn đề thu thập dữ liệu lao động, tại hội thảo góp ý cho dự án Luật Việc làm (sửa đổi) ngày 8/4/2025, bà Trần Lê Thanh Trúc, Trưởng phòng Việc làm - An toàn lao động, Sở Nội vụ TPHCM nhắc đến việc cung cấp thông tin lao động hiện chỉ bắt buộc ở khu vực chính thức, có giao kết hợp đồng. Còn lao động khu vực phi chính thức thì chỉ dừng ở mức độ khuyến khích, tức là họ có thể đăng ký hoặc không. Điều này dẫn đến việc thu thập thông tin dữ liệu lao động rất khó đầy đủ và chính xác.