Phóng viên môi trường và những câu chuyện về “ngôi nhà chung”

Môi trường, khí hậu luôn là vấn đề “nóng”

Những phóng viên mảng môi trường có cơ hội đi nhiều, tiếp xúc với các nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách và cộng đồng dân cư chịu tác động trực tiếp từ các vấn đề môi trường để nhận ra rằng nhiều cuộc khủng hoảng mà thế giới đang đối mặt đều có chung điểm khởi đầu: sự mất cân bằng trong mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.

Một trong những vấn đề nổi cộm nhất hiện nay là ô nhiễm, đặc biệt là ô nhiễm rác thải nhựa. Hàng triệu tấn nhựa tiếp tục trôi ra đại dương mỗi năm, gây tổn hại nghiêm trọng đến các hệ sinh thái biển và đe dọa an ninh môi trường toàn cầu. Đây cũng là lý do cộng đồng quốc tế đang thúc đẩy việc hoàn thiện Hiệp ước Toàn cầu về chấm dứt ô nhiễm nhựa.

Văn kiện này được kỳ vọng trở thành công cụ pháp lý quốc tế đầu tiên điều chỉnh toàn bộ vòng đời của sản phẩm nhựa, từ sản xuất, tiêu dùng đến tái chế và xử lý chất thải. Việt Nam là một trong những quốc gia tham gia tích cực vào tiến trình đàm phán này, thể hiện trách nhiệm của một quốc gia ven biển chịu ảnh hưởng trực tiếp từ ô nhiễm nhựa đại dương.

Song hành với cuộc khủng hoảng rác thải là biến đổi khí hậu - thách thức được Liên hợp quốc xác định là một trong những nguy cơ lớn nhất đối với tương lai nhân loại. Trong nhiều năm qua, báo chí thế giới liên tục phản ánh các hiện tượng thời tiết cực đoan, nhiệt độ kỷ lục, cháy rừng, hạn hán và nước biển dâng.

Tuy nhiên, đằng sau các hiện tượng đó là một câu chuyện lớn hơn về luật pháp và quản trị toàn cầu. Từ Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu, Nghị định thư Kyoto đến Thỏa thuận Paris năm 2015, Hiệp ước Khí hậu Glasgow năm 2021… cộng đồng quốc tế đã xây dựng một hệ thống cam kết nhằm kiểm soát phát thải khí nhà kính và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp. Các cuộc đàm phán khí hậu ngày nay không chỉ bàn về môi trường mà còn liên quan đến phát triển, thương mại, năng lượng, tài chính và công bằng giữa các quốc gia.

Bên cạnh biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học đang được xem là cuộc khủng hoảng môi trường lớn thứ hai của thế kỷ 21. Theo các tổ chức quốc tế, thế giới đang chứng kiến tốc độ suy giảm các loài sinh vật nhanh chưa từng có. Nhiều nhà khoa học cảnh báo nhân loại đang đứng trước nguy cơ của một cuộc tuyệt chủng hàng loạt lần thứ sáu. Trước thực trạng đó, Khung đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh - Montréal đã được thông qua với mục tiêu đảo ngược xu thế suy thoái thiên nhiên vào năm 2030, trong đó có cam kết bảo vệ ít nhất 30% diện tích đất liền và biển trên toàn cầu. Đây không chỉ là một mục tiêu môi trường mà còn là cam kết nhằm bảo vệ nền tảng sinh thái của sự phát triển bền vững.

Nhìn từ các diễn đàn quốc tế, các vấn đề môi trường không bị giới hạn bởi đường biên giới quốc gia. Chính vì vậy, môi trường đã trở thành một trong những nội dung trọng tâm của quản trị toàn cầu. Các quốc gia phải cùng nhau đàm phán, xây dựng các khuôn khổ pháp lý quốc tế và chia sẻ trách nhiệm nhằm ứng phó với những thách thức chung của nhân loại. Và đội ngũ nhà báo của các quốc gia cũng không đứng ngoài trách nhiệm đó.

Trách nhiệm của quốc gia và báo chí

Đối với người làm báo môi trường, mối quan tâm không chỉ dừng lại ở các tuyên bố hay cam kết được đưa ra tại những hội nghị quốc tế, các chương trình nghị sự, mà còn ở tiến trình biến những cam kết đó thành hiện thực trong đời sống.

Tại Việt Nam những năm gần đây, cùng với việc tham gia tích cực vào các cơ chế hợp tác quốc tế về môi trường, Chính phủ đã từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật để thực hiện các cam kết toàn cầu. Đơn cử, sau khi đưa ra cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại COP26, Việt Nam đã ban hành Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, xây dựng lộ trình phát triển thị trường carbon và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh hơn.

Trong lĩnh vực kiểm soát ô nhiễm nhựa, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 (sửa đổi năm 2025) lần đầu tiên quy định cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), tạo cơ sở pháp lý cho việc thu hồi, tái chế sản phẩm và bao bì sau sử dụng.

Đối với bảo tồn thiên nhiên, Việt Nam đang triển khai Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, đồng thời mở rộng các khu bảo tồn biển, phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn và tăng cường bảo vệ các loài nguy cấp, quý hiếm theo các cam kết quốc tế về đa dạng sinh học. Từ Luật Bảo vệ môi trường đến các chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu, tăng trưởng xanh và bảo tồn đa dạng sinh học, có thể thấy dấu ấn rõ nét của quá trình nội luật hóa các nghĩa vụ quốc tế.

Trong quá trình tác nghiệp, các nhà báo môi trường được chứng kiến những thay đổi ấy đang diễn ra từng ngày. Đó là những mô hình phân loại rác tại nguồn ở các đô thị; những chương trình giảm thiểu rác thải nhựa tại các khu du lịch ven biển; những nỗ lực phục hồi rừng ngập mặn nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu; hay những dự án bảo tồn các loài động vật hoang dã nguy cấp tại các vườn quốc gia…

Tuy nhiên, khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn vẫn luôn là thách thức lớn. Nhiều quy định cần thêm nguồn lực để triển khai hiệu quả; nhiều cam kết khí hậu đòi hỏi những thay đổi sâu rộng trong mô hình phát triển kinh tế; nhiều mục tiêu bảo tồn thiên nhiên vẫn đứng trước áp lực từ quá trình đô thị hóa và khai thác tài nguyên. Chính trong khoảng cách ấy, báo chí có vai trò đặc biệt quan trọng. Không chỉ phản ánh thành tựu, báo chí còn là kênh giám sát việc thực thi chính sách, phát hiện những bất cập trong quản lý và lan tỏa các sáng kiến tốt từ thực tiễn.

Nhân Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6 với riêng lĩnh vực về môi trường, đây không chỉ là hành trình đưa tin về thiên nhiên hay chính sách. Đó là hành trình kết nối những câu chuyện toàn cầu với đời sống của người dân Việt Nam; kết nối các cam kết quốc tế với những hành động cụ thể trong nước; kết nối khoa học, pháp luật và thực tiễn phát triển. Hơn hết, đó là hành trình góp phần kể những câu chuyện của Trái đất trong thời hiện đại, khi tương lai của hành tinh phụ thuộc vào những quyết định được đưa ra ngay từ hôm nay.