Tiến sĩ Angela Pratt: Thế hệ trẻ xứng đáng có một tương lai không khói thuốc, không nghiện nicotine

- Thưa TS Angela Pratt, năm 2026, WHO chọn chủ đề “Vạch trần sức hấp dẫn giả tạo - Hành động để chấm dứt tình trạng nghiện nicotine và thuốc lá” cho Ngày Thế giới không thuốc lá. Vậy theo WHO, cụm từ “sức hấp dẫn” cần được hiểu như thế nào trong bối cảnh này, và chủ đề năm nay muốn gửi gắm thông điệp gì?

Tiến sỹ Angela Pratt: Chủ đề của Ngày Thế giới không thuốc lá năm nay nhấn mạnh vào việc phơi bày các chiến thuật lừa dối, quảng cáo sai lệch nhằm thao túng và nhắm vào giới trẻ, cũng như che giấu sự nguy hiểm của các sản phẩm gây nghiện được tạo ra bởi ngành công nghiệp thuốc lá.

Chúng ta đã thấy điều này tại Việt Nam, đặc biệt với các sản phẩm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, thông qua các hương vị như dưa hấu, đá xay mâm xôi hay bánh vị chanh nhằm che lấp vị gắt của nicotine, cùng với bao bì bắt mắt để thu hút giới trẻ.

Tôi sẽ không bao giờ quên khoảnh khắc đầy ấn tượng tại Phiên trả lời chất vấn trước Quốc hội vào tháng 11/2024, khi Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan giơ lên một thiết bị thuốc lá điện tử màu hồng và xanh có hình dạng giống món đồ chơi hoạt hình. Thông điệp khi đó hoàn toàn rõ ràng: bất chấp những tuyên bố của ngành công nghiệp thuốc lá, họ đang nhắm vào trẻ em và thanh thiếu niên bằng những sản phẩm độc hại này, đồng thời che giấu các nguy cơ đối với sức khỏe.

- WHO đánh giá như thế nào về xu hướng gia tăng sử dụng các sản phẩm thuốc lá và nicotine thế hệ mới trên toàn cầu, đặc biệt trong nhóm trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi, thưa bà?

Tiến sỹ Angela Pratt: Trên toàn thế giới, hàng triệu người đang bỏ thuốc lá hoặc không bắt đầu hút thuốc nhờ những nỗ lực kiểm soát thuốc lá của các quốc gia. Tuy nhiên, để đối phó những nỗ lực mạnh mẽ này, ngành công nghiệp thuốc lá đang phản công bằng cách tung ra các sản phẩm nicotine thế hệ mới với chủ đích nhắm vào giới trẻ.

Xu hướng toàn cầu này thực sự đáng lo ngại. Trên thế giới hiện có khoảng 15 triệu thanh thiếu niên (từ 13–15 tuổi) sử dụng thuốc lá điện tử. Tại các quốc gia có dữ liệu, trung bình tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong thanh thiếu niên cao gấp 9 lần so với người trưởng thành.

Các sản phẩm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng không an toàn và rất có hại cho sức khỏe. Chúng gây ra những nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng đối với sức khỏe của trẻ em và thanh thiếu niên.

- Theo WHO, ngành công nghiệp thuốc lá và nicotine thường sử dụng những chiến thuật nào để thu hút người dùng mới? Vì sao nhóm trẻ tuổi lại đặc biệt dễ bị tác động bởi các chiến thuật này?

Tiến sỹ Angela Pratt: Các sản phẩm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng được thiết kế tinh vi để thu hút giới trẻ, với bao bì tinh tế, kín đáo; các hương vị như kẹo cao su và kẹo dẻo; quảng bá thông qua người có ảnh hưởng và trên mạng xã hội; tài trợ cho các buổi hòa nhạc, lễ hội và sự kiện thể thao, bao gồm cả Giải đua Công thức 1; xây dựng hình ảnh phong cách sống thời thượng; và các thông điệp khuyến khích sử dụng kín đáo trong trường học hoặc ở những nơi cấm hút thuốc.

Một số bao bì còn bắt chước các nhãn hiệu bánh kẹo nổi tiếng, làm tăng sức hấp dẫn và từ đó gia tăng nguy cơ đối với trẻ nhỏ.

Tất cả những chiến thuật này đều nhằm mục đích bình thường hóa việc sử dụng nicotine, làm giảm nhận thức về rủi ro và lôi kéo một thế hệ mới vào tình trạng nghiện nicotine.

Nicotine là chất gây nghiện cao và đặc biệt có hại đối với trẻ em và thanh thiếu niên, lứa tuổi mà não bộ vẫn đang trong thời kỳ phát triển. Việc sử dụng nicotine từ sớm có thể làm tăng nguy cơ lệ thuộc lâu dài và dẫn đến sử dụng các sản phẩm nicotine và thuốc lá khác trong tương lai.

- Nicotine được WHO xác định là chất có khả năng gây nghiện cao. WHO có thể phân tích thêm về tác động của nicotine đối với sức khỏe, đặc biệt là đối với não bộ đang phát triển của thanh thiếu niên và người trẻ tuổi?

Tiến sỹ Angela Pratt: Ngoài việc gây nghiện mạnh, nicotine còn có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển não bộ của trẻ em và thanh thiếu niên, làm suy giảm khả năng chú ý và học tập, đồng thời làm tăng nguy cơ rối loạn lo âu.

Ngoài nicotine, các sản phẩm thế hệ mới này còn chứa nhiều chất độc hại khác. Trong ngắn hạn, những chất độc này có thể gây tổn thương phổi nghiêm trọng, thậm chí gây tử vong, cũng như gây hại cho các cơ quan khác trong cơ thể như tim.

Về lâu dài, các độc chất trong những sản phẩm này có liên quan đến gia tăng nguy cơ ung thư, bệnh tim mạch và bệnh hô hấp.

- Nhiều quốc gia đang gặp khó khăn trong việc quản lý các sản phẩm thuốc lá và nicotine thế hệ mới. Từ góc nhìn của WHO, bà có thể chia sẻ những biện pháp chính sách trọng tâm nào cần được ưu tiên để bảo vệ người trẻ trước các chiêu thức tiếp thị và nguy cơ lệ thuộc nicotine?

Tiến sỹ Angela Pratt: Các cơ quan quản lý trên toàn thế giới đang gặp khó khăn trong việc theo kịp ngành công nghiệp thuốc lá, khi ngành này liên tục thay đổi và phát triển các sản phẩm mới để thu hút khách hàng và lợi dụng các lỗ hổng pháp lý.

Đó là lý do WHO mạnh mẽ kêu gọi các Chính phủ cấm hoàn toàn hoặc quản lý chặt chẽ các sản phẩm thuốc lá và nicotine thế hệ mới này bao gồm cả hoạt động tiếp thị và quảng bá. Đối với các nước đang phát triển có nguồn lực và năng lực còn hạn chế, việc cấm toàn diện các sản phẩm này, bao gồm cả cấm linh kiện và bộ phận cấu thành, sẽ giúp việc thực thi dễ dàng hơn so với quản lý các sản phẩm liên tục thay đổi.

Hiện nay trên thế giới đã có 47 quốc gia cấm thuốc lá điện tử và 27 quốc gia cấm thuốc lá nung nóng. Trong ASEAN, có 8 quốc gia cấm thuốc lá điện tử và 7 quốc gia cấm thuốc lá nung nóng.

Cần khẳng định rõ rằng những rủi ro về sức khỏe không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người sử dụng mà còn tác động đến gia đình, cộng đồng và nền kinh tế. Sức khỏe là nền tảng của tiến bộ xã hội và phát triển kinh tế, vì vậy cần khẩn trương ngăn chặn sự lan rộng của các sản phẩm này.

- Tại Việt Nam, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá đã đạt được một số kết quả tích cực trong những năm gần đây. Tuy nhiên, trước những thách thức mới đang nổi lên, WHO có khuyến nghị gì để Việt Nam duy trì và củng cố những kết quả này không, thưa bà?

Tiến sỹ Angela Pratt: Việt Nam đã có một bước đi mạnh mẽ vào năm 2024. Nhận thức rõ các chiến thuật của ngành công nghiệp thuốc lá, các nhà hoạch định chính sách đã lựa chọn bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe của giới trẻ, thông qua việc cấm toàn diện các sản phẩm độc hại này.

Có những tín hiệu đầy hứa hẹn cho thấy lệnh cấm đang bắt đầu phát huy hiệu quả. Một số dữ liệu khảo sát hiện có cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở sinh viên đại học và học sinh tại các thành phố được khảo sát đang giảm; một số bệnh viện ghi nhận ít ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử hơn; đồng thời cũng có nhiều báo cáo hơn về các hoạt động thực thi và khởi tố, đặc biệt đối với hành vi buôn lậu thuốc lá điện tử.

Trong lần sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sắp tới, Việt Nam có cơ hội bảo đảm lệnh cấm được phản ánh đầy đủ trong luật, bao gồm cả việc cấm linh kiện, bộ phận cấu thành và các sản phẩm liên quan như túi ngậm nicotine.

Đối với các sản phẩm thuốc lá thông thường, trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, WHO khuyến nghị Việt Nam cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán, tăng diện tích in cảnh báo sức khỏe và cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà. Bên cạnh đó, WHO hoan nghênh đề xuất đầy tham vọng của Chính phủ về việc xây dựng “Thế hệ không thuốc lá”, tương tự quyết định gần đây của Chính phủ Vương quốc Anh, song song với việc tăng cường các biện pháp kiểm soát thuốc lá đã được chứng minh tính hiệu quả khác.

WHO tại Việt Nam nhiệt liệt hoan nghênh những bước đi này. Thế hệ trẻ xứng đáng có một tương lai không khói thuốc và không nghiện nicotine. Và một trong những cách tốt nhất để bảo đảm một tương lai tươi sáng hơn chính là bảo vệ các em khỏi các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá khác.

Trân trọng cảm ơn bà!