Tình yêu bền bỉ giữa hai tâm hồn thi sĩ

Cặp đôi trai tài, gái sắc

Nhà văn Vũ Ngọc Phan sinh năm 1902 tại Hà Nội, trong một gia đình nhà nho tại làng Đông Cao (tỉnh Bắc Ninh). Ông học chữ Hán, rồi tiếng Pháp, lập thân trong con đường sáng tác - nghiên cứu văn học, phê bình, dịch thuật.

Còn bà Hằng Phương (quê ở tỉnh Quảng Nam, nay thuộc TP Đà Nẵng), xuất thân trong một gia đình có truyền thống học thuật. Bà là nữ sĩ, từng viết thơ, cộng tác báo chí và có tiếng trong giới văn học nữ thời bấy giờ.

Cha của bà là nhà nghiên cứu Hán Nôm, lịch sử và văn học ông Lê Dư. Ông được nhiều người biết đến với hiệu Sở Cuồng. Lê Dư là người đầu tiên đã phát hiện ra dòng họ Lý (hay Lee) ở bán đảo Triều Tiên khi đó, là hậu duệ của Hoàng tử Lý Long Tường con thứ của Vua Lý Anh Tông sang đây lánh nạn từ thế kỷ thứ 8. Còn mẹ của nhà thơ Hằng Phương là cháu ngoại của Tổng đốc Hoàng Diệu, đồng thời là em gái của nhà văn Phan Khôi.

Sinh ra trong cái nôi của văn hóa, bà Hằng Phương đã sớm bộc lộ năng khiếu thiên phú về thơ ca của mình. Nhà thơ Hằng Phương làm thơ từ những năm 20 tuổi, bà có nhiều bài thơ đăng trên các báo và tạp chí bán chạy lúc bấy giờ, đặc biệt là các ấn phẩm dành cho phụ nữ. Năm 1943 bà cùng ba nhà thơ nữ Anh Thơ, Vân Đài, Mộng Tuyết in chung tập thơ “Hương xuân”.

Vào năm 14 tuổi, nàng tiểu thư Hằng Phương đã rời quê đến Hà Nội. Với ngoại hình thanh tú, tài học vấn của mình, nhà thơ Hằng Phương đã sớm khiến nhiều chàng trai mảnh Kinh kỳ thầm thương, trộm nhớ. Trong đó, có nhà văn Vũ Ngọc Phan.

Nhà văn Vũ Ngọc Phan và Hằng Phương. (Nguồn: Tư liệu)

Đầu năm 1924, Vũ Ngọc Phan tới trọ học ở nhà người cô tại số 3 phố Phạm Phú Thứ, gần ngõ chợ Hàng Da (nay là phố Nguyễn Quang Bích). Lần đầu họ biết nhau là khi Vũ Ngọc Phan bước vào tuổi 23, còn Hằng Phương mới 17. Sau này Vũ Ngọc Phan đã từng chia sẻ, một hôm, ông tình cờ nhìn thấy trong nhà số 1 có cô gái dong dỏng cao, tóc bỏ xõa như vừa mới gội đầu, đang đùa với em gái nhỏ chừng bốn tuổi: “Cô có nước da trắng mịn, đôi mắt tuyệt đẹp, cười tươi, để lộ hai hàm răng trắng. Tôi nhận thấy thế chỉ trong khoảnh khắc và tự hỏi: Không biết cái ánh tranh sáng tranh tối của gian phòng có lừa tôi không?”.

Kể từ lần ấy, Vũ Ngọc Phan trở nên tương tư cô hàng xóm. Ông không thể tập trung hoàn toàn vào việc học tập. Thậm chí, biết bao quan phủ, quan huyện muốn gả con gái cho ông, họ còn hứa lo tiền cho ông sang du học tại Pháp, song Vũ Ngọc Phan nhất mực cự tuyệt. Mẹ ông còn từng phải thốt lên: “Có lẽ con đến đi tu mất!”.

Bản thân Hằng Phương cũng tiếp xúc và dần có tình cảm với nhà văn Vũ Ngọc Phan. Điều này khiến những người đàn ông đem lòng mến mộ Hằng Phương vô cùng ganh tị. Có người xấu bụng còn viết thư nặc danh bôi nhọ chàng thư sinh họ Vũ và gửi tới cho Hằng Phương, nào là nợ nần chồng chất, nào là mắc bệnh ho lao, yểu tướng… đều có cả.

Vợ chồng học giả Lê Dư nghe vậy không khỏi giật mình lo lắng cho con gái. Nhưng bỏ ngoài tai những lời dị nghị của thiên hạ, mặc thầy mẹ can ngăn, cô tiểu thư bạo dạn ấy vẫn quyết tâm lấy người mình yêu. Hai người làm lễ thành hôn đúng vào dịp Giáng sinh ngày 25/12/1925.

Hôn nhân “tương kính như tân”

Nhà văn Vũ Ngọc Phan rất tuân thủ quan niệm “tương kính như tân”, ông thường chia sẻ với nhà thơ Hằng Phương mọi điều lớn nhỏ trong công việc cũng như trong cuộc sống đời thường.

Nhà văn Vũ Ngọc Phan vốn là một người thích đọc sách. Khi đọc về các nhà cách mạng lớn trên thế giới, ông thường kể cuộc đời và những hoạt động của họ cho bà Hằng Phương nghe. Không chỉ kể cho người vợ thân yêu những học điều tâm đắc, mà ông còn tâm sự với bà về tuổi thơ, về những chuyện cổ tích ngụ ngôn rất đỗi bình dị. Ví dụ như đó là những đêm ánh trăng vằng vặc chiếu vào phòng qua cửa sổ ngôi nhà cổ của thầy mẹ của ông ở Thái Hà. Hay những luận bàn về Khổng tử, Mạnh tử, Lão tử, Trang tử,...

Và có lẽ, không ai sẵn sàng thấu hiểu, ủng hộ ông hết mình như bà Hằng Phương. Sau khi rời ghế nhà trường, ông quyết định lựa chọn nghề viết. Một số bà con cô bác lấy làm lạ. Bởi trong thời đại nào cũng thế, nghiệp văn chương thường gắn liền với những bấp bênh, khó khăn. Mọi người tưởng Vũ Ngọc Phan lấy bằng cấp là để “đi làm”, nghĩa là làm công chức, có cuộc sống ổn định.

Riêng Hằng Phương lại rất đồng ý về sự chọn nghề của nhà văn Vũ Ngọc Phan. Nhà văn Vũ Ngọc Phan đã rất nỗ lực làm việc với đam mê của mình. Ông từng chia sẻ lại lịch làm việc trong phòng một mình trên gác từ 6h sáng đến 1h trưa, chiều từ 14h chiều đến 18h, tối từ 20h đến 23h. Thường thì vào buổi tối ông đọc các tác phẩm, tìm tư liệu và đọc báo. Làm luôn hai tuần lễ, rồi nghỉ ba ngày. Nghỉ để làm vườn và cùng Hằng Phương đi chơi hoặc đi xem xi-nê. Bà Hằng Phương là người theo dõi điện ảnh, chọn những phim hay để hai vợ chồng cùng đi xem. Ông đã làm việc được liên tục là nhờ có bà Hằng Phương đảm đang hết mọi việc trong nhà.

Đến khi tập phê bình văn chương của Vũ Ngọc Phan được xuất bản, ông đã chọn quyển giấy đỏ lụa đẹp nhất tặng Hằng Phương với dòng đề tặng: “Tặng Hằng Phương tập phê bình thứ nhất của tôi, để ghi tạc sự đồng tâm đồng chí của đôi ta”. - “Mùa thu năm Nhâm Ngọ”.

Nhà thơ Hằng Phương là người phụ nữ xinh đẹp, tài năng và luôn ủng hộ chồng phát triển sự nghiệp. (Nguồn: Nhân lực Nhân tài Việt)

Trong suốt hơn 60 năm lao động nghệ thuật của ông, bà là nguồn động viên lớn, đủ để ông yên tâm sáng tác, nghiên cứu. Không chỉ vậy, hai người cùng bước qua thời kỳ biến động: phong trào chống thực dân, kháng chiến, xây dựng văn hóa mới. Trong bối cảnh đó, tình cảm giữa họ lại càng được thử thách và chứng minh. Thay vì để nghề văn hay công việc “ăn” hết đời sống riêng tư, họ giữ được sự tĩnh lặng, tương kính.

Một minh chứng nhỏ nhưng sâu sắc: bài thơ “Lòng quê (Tặng Vũ Ngọc Phan)” của Hằng Phương gửi ông - thể hiện cả tình yêu và nét nhớ quê hương, nét tinh tế của người phụ nữ cùng chồng trên hành trình sáng tạo.

Sự đồng cảm này giúp họ tránh được điều dễ mắc trong đời sống chung: cảm giác bị bỏ lại phía sau, hoặc căng thẳng giữa gia đình và sự nghiệp. Thay vào đó, họ cùng nhìn về văn chương, về giá trị tinh thần, về quê hương - những mối liên kết giúp tình cảm không phai nhạt.

Hình ảnh nhà văn Vũ Ngọc Phan đi đón vợ mỗi khi bà Hằng Phương mua gạo theo tiêu chuẩn tem phiếu thời bao cấp đã in hằn trong tâm trí nhiều người mến mộ. Hai vợ chồng sóng đôi bên nhau trên hè phố, nhà văn dắt chiếc xe đạp chở bao gạo phía sau.

Đến những năm 80, khi bà Hằng Phương mắc bệnh nặng, các con bận công tác ở cơ quan, nhà văn Vũ Ngọc Phan luôn túc trực bên bà. Ông lo lắng cho bà Hằng Phương từng điều nhỏ nhặt nhất. Thậm chí, dù đang đặt bút viết một cuốn hồi ký mới được chục trang, ông đã bỏ dở vì thấy bà bị đau.

Nhà thơ Hằng Phương mất vào năm 1983. Sau khi vợ mất được 2 tháng, nhà văn Vũ Ngọc Phan nén đau thương để viết tiếp tập hồi kí “Những năm tháng ấy”. Trong tập hồi kí, những trang ông viết về vợ thắm thiết tình yêu thương vô hạn của ông. GS. Viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng - con trai của nhà văn Vũ Ngọc Phan đã từng chia sẻ với truyền thông: “Mẹ tôi mất được hơn 3 năm, chúng tôi chuyển phần mộ mẹ lên đồi Thanh Tước ngoại thành Hà Nội, nơi để phần mộ tổ tiên. Tôi nhớ buổi trưa hôm ấy, sau khi từ nghĩa trang về nhà, thấy cha ngồi im lặng trước bàn thờ mẹ khói hương nghi ngút. Bằng một giọng nghiêm trang, cha hỏi tôi: “Bên cạnh mẹ còn chỗ không?”. Tôi ngập ngừng một lát, rồi thưa: “Dạ, thưa còn”. Cha tôi có vẻ hài lòng”.

Đến năm 1988, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan qua đời khép lại chặng đường cống hiến cho nền văn chương nước nhà. Đồng thời, ông cũng đã để lại cho hậu thế tấm gương về hôn nhân hạnh phúc lâu bền. Họ đã cùng nhau đồng cam cộng khổ, vun đắp cho cuộc hôn nhân dài hơn nửa thế kỷ.