Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1: Bước khởi đầu cho hành trình chuyển đổi xanh của Hà Nội

Không thể chậm hơn trong “cuộc chiến” với ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí đã trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sự phát triển bền vững của TP Hà Nội. TP ghi nhận nhiều ngày chất lượng không khí ở ngưỡng xấu, bụi mịn PM2.5 bao phủ. Bên cạnh đó, ùn tắc giao thông kéo dài và mật độ phương tiện cá nhân không ngừng gia tăng đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi cách thức quản lý và phát triển đô thị.

Khu vực trung tâm đô thị thường xuyên ghi nhận chất lượng không khí ở mức “kém”, “xấu”, trong khi giao thông được xác định là nguồn phát thải lớn nhất, chiếm khoảng 59% lượng phát thải trực tiếp trong nội thành. Với hơn 8 triệu phương tiện đang lưu hành, cùng áp lực hạ tầng ngày càng gia tăng, việc kiểm soát khí thải, thúc đẩy giao thông xanh và từng bước hạn chế phương tiện phát thải cao được xem là yêu cầu cấp thiết để cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trong bối cảnh đó, Hà Nội đã chính thức triển khai thí điểm Đề án vùng phát thải thấp trong Vành đai 1 từ ngày 1/7/2026. Theo Đề án, vùng phát thải thấp có phạm vi gồm 9 phường: Hoàn Kiếm, Cửa Nam, Ba Đình, Giảng Võ, Ngọc Hà, Tây Hồ, Ô Chợ Dừa, Hai Bà Trưng và Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Giai đoạn đầu của Đề án được triển khai từ ngày 1/7 đến hết năm 2026 tại khu vực 1 và khu vực 2 thuộc phường Hoàn Kiếm, giới hạn bởi các tuyến Hàng Đậu - Phùng Hưng - Tràng Thi - Hàng Khay - Tràng Tiền - Trần Quang Khải - Trần Nhật Duật. Đây là giai đoạn thí điểm nhằm đánh giá hiệu quả trước khi xem xét mở rộng phạm vi triển khai.

Bản đồ phương án thí điểm từ 1/7/2026. (Ảnh: Sonnmt.hanoi.gov.vn)

Theo UBND TP Hà Nội, Vành đai 1 được lựa chọn là khu vực đầu tiên triển khai bởi đây là khu vực lõi của Thủ đô, nơi tập trung các cơ quan Trung ương, cơ quan hành chính của TP, đại sứ quán, bệnh viện tuyến cuối, trường học, khu phố cổ, hồ Hoàn Kiếm cùng nhiều trung tâm thương mại, dịch vụ và du lịch. Mỗi năm, khu vực này đón khoảng 40 - 45% tổng lượng khách du lịch đến Hà Nội, đồng thời có mật độ dân cư và cường độ hoạt động kinh tế - xã hội thuộc nhóm cao nhất TP.

Chính sự tập trung dày đặc các hoạt động kinh tế, thương mại và giao thông đã khiến trong Vành đai 1 Hà Nội trở thành khu vực chịu áp lực lớn về ùn tắc và ô nhiễm không khí. Đây cũng là khu vực có điều kiện thuận lợi để triển khai thí điểm. Theo Đề án, khu vực này đã và đang được đầu tư đồng bộ hệ thống giao thông công cộng, mở rộng xe buýt điện, phát triển các tuyến đường sắt đô thị, mạng lưới xe đạp công cộng, các bãi đỗ xe trung chuyển, điểm đón trả khách, trạm sạc điện, trạm đổi pin, cùng hệ thống camera giám sát, nhận diện phương tiện và quan trắc chất lượng không khí. Đây là những điều kiện quan trọng để hỗ trợ người dân chuyển đổi phương thức đi lại, đồng thời tạo cơ sở cho các cơ quan chức năng theo dõi, đánh giá hiệu quả của mô hình trong quá trình thực hiện.

Việc lựa chọn Vành đai 1 để triển khai vùng phát thải thấp là cơ hội để cải thiện chất lượng không khí, giảm áp lực giao thông, phát triển giao thông công cộng và nâng cao chất lượng sống đô thị.

Triển khai theo lộ trình, từng bước “siết” phát thải

Theo Đề án, trong giai đoạn 1, đối với khu vực 1, từ 19h đến 24h vào các ngày Thứ Sáu, Thứ Bảy và Chủ nhật hằng tuần, toàn bộ phương tiện giao thông đường bộ gồm xe mô tô, xe gắn máy và các loại ô tô sẽ không được phép lưu thông. Quy định này không áp dụng đối với các phương tiện ưu tiên theo quy định của pháp luật. Các xe ưu tiên vẫn được hoạt động bình thường.

Ngoài quy định cấm phương tiện trong khung giờ nêu trên, Hà Nội cũng triển khai nhiều giải pháp nhằm giảm lượng phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong khu vực thí điểm. Theo đó, TP khuyến khích các phương tiện xe máy chạy xăng hoạt động kinh doanh trên nền tảng kết nối vận tải hạn chế hoạt động trong khu vực 1 và khu vực 2. Đồng thời, chủ sở hữu xe máy được sản xuất hoặc nhập khẩu trước năm 2016 cũng được khuyến khích hạn chế lưu thông trong khu vực này.

Người dân sinh sống và làm việc trong vùng phát thải thấp được khuyến khích chuyển sang sử dụng phương tiện giao thông công cộng, phương tiện phi cơ giới hoặc các phương tiện sử dụng năng lượng sạch nhằm góp phần cải thiện chất lượng không khí.

Đối với phương tiện vận tải, Hà Nội không cấm lưu thông hoàn toàn mà áp dụng các quy định về thời gian hoạt động. Theo đó, xe ô tô chở khách trên 16 chỗ, ngoại trừ xe buýt và xe đưa đón học sinh, chỉ được phép hoạt động ngoài giờ cao điểm. Trường hợp cần lưu thông trong giờ cao điểm phải được Công an TP Hà Nội chấp thuận bằng văn bản. Xe tải có khối lượng toàn bộ dưới 2 tấn cũng chỉ được hoạt động ngoài giờ cao điểm. Nếu muốn lưu thông trong giờ cao điểm, chủ phương tiện phải được Công an TP cho phép.

Đối với xe tải có khối lượng từ 2 tấn đến 3,5 tấn và xe tải trên 3,5 tấn, thời gian lưu thông được quy định từ 21h hôm trước đến 6h sáng hôm sau. Ngoài khung thời gian này, phương tiện chỉ được phép hoạt động khi có văn bản chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền. Trong khi đó, xe buýt, xe đưa đón học sinh, ô tô từ 16 chỗ trở xuống và xe bán tải được khuyến khích chuyển đổi sang phương tiện sử dụng năng lượng sạch hoặc đáp ứng tiêu chuẩn khí thải cao hơn.

Sau giai đoạn thí điểm, Hà Nội sẽ từng bước mở rộng phạm vi vùng phát thải thấp và nâng dần yêu cầu về khí thải. Từ năm 2027, vùng phát thải thấp được mở rộng sang các phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam. TP bắt đầu cấm xe ôm công nghệ chạy xăng trong khu vực; ô tô sử dụng nhiên liệu hóa thạch muốn lưu thông phải đạt tiêu chuẩn khí thải mức 4 trở lên.

Giai đoạn 2028 - 2029, vùng phát thải thấp được mở rộng trên toàn bộ Vành đai 1. Xe mô tô, xe gắn máy chạy xăng không đạt tiêu chuẩn khí thải mức 3 và ô tô không đạt tiêu chuẩn khí thải mức 4 sẽ không được lưu thông trong khu vực. Từ năm 2030, Hà Nội tiếp tục duy trì mô hình vùng phát thải thấp, đánh giá hiệu quả để xem xét điều chỉnh hoặc mở rộng phạm vi áp dụng.