Áo dài - "tấm hộ chiếu" văn hóa Việt

Biểu tượng của bản sắc dân tộc

Áo dài Việt Nam là kết tinh của lịch sử, thẩm mỹ và tinh thần dân tộc. Theo tài liệu của Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, tiền thân của áo dài là áo ngũ thân cổ đứng, được định hình từ thời chúa Nguyễn Phúc Khoát vào thế kỷ XVIII. Trong bối cảnh Đàng Trong xây dựng bản sắc riêng, chúa Nguyễn đã đặt nền tảng cải cách trang phục, tạo nên hình hài ban đầu của chiếc áo dài. Khi nhà Nguyễn thống nhất đất nước năm 1802, triều đình tiếp tục kế thừa và phát triển trang phục này. Đến các năm 1836 đến 1837, vua Minh Mạng tiến hành cải cách trang phục trên phạm vi cả nước, góp phần phổ biến áo dài rộng rãi, đưa nó trở thành hình ảnh quen thuộc trong đời sống xã hội.

Áo ngũ thân truyền thống có cấu trúc năm thân áo tượng trưng cho ngũ thường trong đạo lý phương Đông, thể hiện quan niệm về nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Trang phục này được may cho cả nam và nữ, chỉ khác ở một số chi tiết như cổ áo nữ thấp hơn, tay áo hẹp hơn. Sự giản dị mà trang trọng ấy phản ánh nếp sống nền nã của người Việt xưa. Qua thời gian, cùng với biến chuyển lịch sử và giao thoa văn hóa, áo dài dần thay đổi để phù hợp với đời sống hiện đại, song tinh thần cốt lõi vẫn được gìn giữ.

Bước ngoặt quan trọng diễn ra vào đầu thập niên 30 của thế kỷ XX, khi họa sĩ Nguyễn Cát Tường khởi xướng phong trào cách tân áo dài truyền thống. Mẫu áo dài Lemur do ông công bố trên báo Phong Hóa năm 1934 đã tạo nên một làn sóng mới trong xã hội đương thời. Ông thiết kế áo dài gọn hơn, ôm sát cơ thể, tôn dáng người phụ nữ, bổ sung các yếu tố tạo hình như vai bồng, cổ lá sen, tà áo hẹp hơn, mang tinh thần hiện đại mà vẫn giữ nét Á Đông. “Đại từ điển Danh nhân Thế giới” do Nhật Bản ấn hành năm 2013 ghi nhận ông là người khởi xướng cách tân y phục phụ nữ truyền thống Việt Nam, có ảnh hưởng lớn đến thiết kế áo dài hiện đại.

Tuy nhiên, điều đáng tiếc là khi họa sĩ Nguyễn Cát Tường qua đời ở tuổi 34, các con ông không tiếp nối sự nghiệp và cũng không đăng ký sở hữu trí tuệ đối với thiết kế Lemur. Sự thiếu hụt này khiến câu chuyện bản quyền áo dài đến nay vẫn chưa được xác lập rõ ràng. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, khi yếu tố nhận diện quốc gia ngày càng quan trọng, việc chưa có cơ chế bảo hộ chính thức cho áo dài ở tầm quốc tế là điều cần suy nghĩ nghiêm túc. Áo dài không chỉ đẹp ở cấu trúc hình thể mà còn giàu giá trị biểu tượng. Ôm sát cơ thể, cổ cao, hai tà xẻ mềm mại, áo dài vừa kín đáo, vừa tôn vinh đường cong của người phụ nữ Việt. Thi sĩ Xuân Diệu từng viết “Những tà áo lụa mong manh ấy, đã gói hồn tôi suốt trọn đời”. Câu thơ ấy nói hộ nỗi xao xuyến của bao thế hệ trước vẻ đẹp thanh thoát và dịu dàng của tà áo.

GS.TS Trần Lâm Biền khẳng định áo dài là hình ảnh đặc trưng của Việt Nam, do người Việt thiết kế đầu tiên. Nhận định này không chỉ có giá trị học thuật mà còn là lời xác tín về chủ quyền văn hóa. Áo dài vì thế không đơn thuần là trang phục, mà là biểu tượng của bản sắc dân tộc.

Mong có Ngày Áo dài Việt Nam. (Ảnh: Hòa Nguyễn)

Trong hơn hai thập niên trở lại đây, áo dài ngày càng “định vị” rõ ràng hơn trên bản đồ thời trang thế giới. Người có công lớn trong hành trình ấy là nhà thiết kế Minh Hạnh, người được gọi là “Sứ giả áo dài”. Sinh năm 1961 tại Gia Lai, gốc Huế, bà không chỉ sưu tầm và truyền bá áo dài mà còn sáng tạo không ngừng, kết hợp họa tiết dân tộc, chất liệu truyền thống với tinh thần hiện đại. Theo bà, áo dài là “một ngôn ngữ không cần phiên dịch”. Qua các bộ sưu tập trình diễn trong và ngoài nước, bà góp phần nâng áo dài từ trang phục dân tộc thành biểu tượng văn hóa có sức lan tỏa quốc tế.

Bên cạnh Minh Hạnh còn có nhiều nhà thiết kế áo dài tâm huyết như: Lan Hương, Đức Hùng, Đỗ Trịnh Hoài Nam, Võ Việt Chung, Sĩ Hoàng, Thuận Việt… Họ đã đưa áo dài bước lên những sàn diễn quốc tế, kết hợp thêu tay, vẽ lụa, dệt gấm, đưa hoa sen, trống đồng, họa tiết dân gian vào từng thiết kế, tạo nên những bộ sưu tập mang đẳng cấp toàn cầu.

Không chỉ trên sàn diễn, áo dài còn hiện diện trong các hoạt động ngoại giao văn hóa. Hình ảnh nữ đại biểu, nghệ sĩ, phu nhân nguyên thủ quốc gia khoác áo dài tại các diễn đàn quốc tế đã để lại ấn tượng mạnh mẽ. Không cần lời giới thiệu dài dòng, tà áo tự kể câu chuyện về một Việt Nam thanh lịch, nhân ái và giàu truyền thống.

Mong có Ngày Áo dài Việt Nam

Trong những năm gần đây, áo dài không chỉ hiện diện trong đời sống thường nhật mà còn được tôn vinh qua nhiều sự kiện quy mô lớn. Có thể kể đến Lễ hội Áo dài TP Hồ Chí Minh được tổ chức thường niên với sự tham gia của hàng trăm nhà thiết kế, nghệ sĩ và đông đảo người dân; Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội gắn kết áo dài với quảng bá điểm đến Thủ đô; hay các chương trình mang tên Tuần lễ Áo dài Việt Nam do các tổ chức, hội đoàn phát động nhằm khuyến khích phụ nữ mặc áo dài trong những dịp đặc biệt. Những hoạt động ấy tạo nên không khí sôi nổi, góp phần đưa hình ảnh tà áo lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng và trên truyền thông quốc tế.

Đáng chú ý, từ ngày 15/5/2016, ngày 15 tháng 5 hằng năm được công nhận là Ngày Áo dài tại bang California (Hoa Kỳ). Sự kiện này không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng người Việt xa xứ mà còn khẳng định sức sống của văn hóa Việt trên đất khách. Áo dài được tôn vinh ở xứ người cho thấy biểu tượng này đã vượt qua phạm vi quốc gia để trở thành tài sản tinh thần chung của cộng đồng quốc tế yêu mến Việt Nam.

Tuy nhiên, điều dễ nhận thấy là dù có nhiều lễ hội, nhiều tuần lễ tôn vinh như: Tuần Lễ Áo dài của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam phát động, Lễ hội Áo dài TP Hồ Chí Minh, Lễ hội Áo dài - Du lịch Hà Nội… nhưng Việt Nam vẫn chưa có một Ngày Áo dài Việt Nam cấp quốc gia được chính thức công nhận. Sự thiếu vắng một dấu mốc mang tính biểu tượng ở tầm quốc gia khiến hành trình định vị áo dài như quốc phục vẫn còn dang dở.

Một “Ngày Áo dài Việt Nam” được xác lập bằng quyết định chính thức không chỉ có ý nghĩa tôn vinh, mà còn là bước đi chiến lược trong việc khẳng định chủ quyền văn hóa, củng cố thương hiệu quốc gia và tạo nền tảng pháp lý vững chắc để tà áo thực sự trở thành “tấm hộ chiếu” văn hóa Việt trên trường quốc tế.

Các nhà thiết kế cũng bày tỏ mong muốn cơ quan chức năng sớm đăng ký bảo hộ áo dài tại các tổ chức sở hữu trí tuệ quốc tế. Trong bối cảnh cạnh tranh văn hóa ngày càng gay gắt, việc chủ động bảo vệ biểu tượng truyền thống là điều cần thiết. Áo dài không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn là di sản tinh thần được hun đúc qua nhiều thế hệ.

Trong mỗi tà áo bay trong gió, có câu chuyện về lịch sử, về con người, về khát vọng hội nhập mà không hòa tan. (Ảnh: Khiếu Minh)

Câu hỏi bao giờ áo dài có một ngày tôn vinh cấp quốc gia vẫn còn bỏ ngỏ. Một ngày chính thức dành cho áo dài không chỉ là sự kiện lễ nghi mà còn là cơ hội giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử và giá trị văn hóa dân tộc. Khi mỗi học sinh hiểu nguồn gốc áo ngũ thân, biết đến cải cách của chúa Nguyễn Phúc Khoát, của vua Minh Mạng, hay vai trò cách tân của Nguyễn Cát Tường, các em sẽ thêm tự hào khi khoác lên mình tà áo truyền thống.

Trong thời đại công nghiệp văn hóa, mỗi biểu tượng đều có giá trị kinh tế và ngoại giao. Nhật Bản quảng bá kimono, Hàn Quốc quảng bá hanbok, Ấn Độ quảng bá sari như những biểu trưng quốc gia. Việt Nam hoàn toàn có thể định vị áo dài như một thương hiệu văn hóa chủ lực. Khi được bảo hộ và quảng bá bài bản, áo dài sẽ góp phần thúc đẩy du lịch, thời trang, mỹ thuật và nhiều ngành sáng tạo khác.

Áo dài đã đi qua những biến thiên của lịch sử, từ triều đình phong kiến đến thời kỳ hiện đại, từ những bức ảnh đen trắng xưa cũ đến sàn diễn rực rỡ ánh đèn. Dù ở hoàn cảnh nào, tà áo ấy vẫn giữ được vẻ đẹp thanh lịch và chiều sâu tinh thần. Chính điều đó khiến áo dài trở thành “tấm hộ chiếu” đặc biệt của Việt Nam.

Khi mỗi người Việt trân trọng tà áo truyền thống, khi nghệ sĩ tiếp tục sáng tạo trên nền tảng hiểu biết lịch sử, khi cơ quan chức năng có chiến lược bảo hộ và quảng bá rõ ràng, áo dài sẽ tiếp tục hành trình bền bỉ của mình. Đó không chỉ là hành trình của một trang phục, mà là hành trình của bản sắc Việt trong thế giới toàn cầu hóa.

Áo dài vì thế không chỉ là quá khứ được gìn giữ mà còn là tương lai đang mở ra. Trong mỗi tà áo bay trong gió, có câu chuyện về lịch sử, về con người, về khát vọng hội nhập mà không hòa tan. Và khi thế giới nhắc đến Việt Nam với hình ảnh tà áo dài thướt tha, chúng ta có thể tin rằng “tấm hộ chiếu” văn hóa ấy đã và đang hoàn thành sứ mệnh của mình, đưa hồn Việt đi xa mà vẫn vẹn nguyên cốt cách.