Bộ Nông nghiệp và Môi trường: Sẽ có hệ thống cảnh báo thiên tai thông qua nền tảng số, thiết bị di động

Giai đoạn 2021 - 2025, trung bình mỗi năm nước ta chịu khoảng 10 - 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, cùng hàng trăm đợt mưa lớn, lũ lụt, sạt lở đất. Chỉ trong 5 năm, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế hàng trăm nghìn tỷ đồng. Nhiều loại hình thiên tai xuất hiện với đặc điểm mới như lũ quét, sạt lở đất ở khu vực miền núi, mưa cực đoan tại đô thị; hạn hán, xâm nhập mặn. Các hiện tượng này thường xảy ra nhanh, phạm vi hẹp nhưng gây hậu quả nghiêm trọng và khó dự báo hơn trước.

Thứ trưởng Bộ NN&MT khẳng định: “Dự báo càng chính xác, cảnh báo càng sớm thì khả năng chủ động ứng phó càng cao. Nhiều thiệt hại có thể giảm đáng kể nếu thông tin được cung cấp kịp thời, đúng đối tượng”.

Trước yêu cầu ngày càng cao, việc ứng dụng công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), viễn thám hay mô hình dự báo số độ phân giải cao đang mở ra hướng đi mới cho ngành KTTV. Các công nghệ này giúp nâng cao độ chính xác của dự báo, rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu, hỗ trợ phân tích rủi ro và xây dựng các kịch bản ứng phó hiệu quả hơn. Dự báo và cảnh báo sớm chính là “tuyến phòng thủ” đầu tiên, giữ vai trò quyết định trong việc bảo vệ tính mạng người dân, giảm thiểu thiệt hại về tài sản.

Tại Hội thảo, TS. Nguyễn Xuân Hiển (PGĐ Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia) cho biết, tại Việt Nam, hàng loạt hiện tượng thiên tai cực đoan đã được ghi nhận. Đợt hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô 2019 - 2020 được đánh giá là nghiêm trọng nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long. Lũ lịch sử miền Trung năm 2020 với hiện tượng “bão chồng bão, lũ chồng lũ” gây thiệt hại nặng nề trên diện rộng.

Năm 2025 cũng ghi nhận số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên biển Đông ở mức cao kỷ lục, cùng nhiều hiện tượng cực đoan như lượng mưa ngày tại trạm Bạch Mã (TP Huế) lên tới 1.740mm và lũ lớn xảy ra đồng thời trên 21 hệ thống sông. Những diễn biến này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm nhằm giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.

Theo TS. Hiển, hệ thống dự báo KTTV của Việt Nam đã có nhiều bước tiến đáng kể. Các mô hình dự báo số trị vận hành trên siêu máy tính cho phép cung cấp dữ liệu chi tiết tới lưới 3x3km; dự báo bão được thực hiện bằng tổ hợp nhiều mô hình toàn cầu và khu vực, kết hợp công nghệ đồng hóa dữ liệu. AI đang được ứng dụng sâu rộng trong dự báo thiên tai. Các mô hình học máy giúp cải thiện dự báo cường độ bão từ 10 - 20% trong ngắn hạn; hệ thống nhận dạng bão tự động từ dữ liệu vệ tinh đạt độ chính xác trên 90%.

Trong dự báo dông, lốc, hệ thống tích hợp dữ liệu từ vệ tinh, radar, định vị sét và trạm đo mưa có thể cảnh báo sớm trước 30 - 180 phút với độ chính xác 70 - 90%. Các nền tảng cảnh báo lũ quét, sạt lở đất cũng đã được triển khai theo thời gian thực, cập nhật đến cấp xã.

Công tác dự báo thủy văn được cải thiện rõ rệt, với khả năng dự báo lũ trên các sông Bắc Bộ, Trung Bộ từ 12 - 48 giờ, Nam Bộ đến 5 ngày; cảnh báo sớm có thể đạt 2 - 4 ngày, thậm chí tới 10 ngày ở khu vực Nam Bộ.

Tuy nhiên, công tác dự báo vẫn còn một số hạn chế như độ chính xác dự báo mưa lớn còn thấp; dự báo cường độ bão chưa có nhiều cải thiện trong thời gian dài; thời gian dự báo đỉnh lũ còn ngắn. Việc cảnh báo lũ quét, sạt lở đất đến từng vị trí cụ thể vẫn gặp khó khăn do thiếu dữ liệu quan trắc địa chất và địa hình theo thời gian thực. Bên cạnh đó, hạ tầng dữ liệu, mạng lưới quan trắc và nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu; cơ chế tài chính và chính sách thu hút nguồn lực cho nghiên cứu, ứng dụng công nghệ còn hạn chế.

Theo định hướng của Bộ NN&MT, chuyển đổi số trong lĩnh vực KTTV sẽ được đẩy mạnh thông qua việc xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, hiện đại hóa hệ thống quan trắc, phát triển nền tảng cảnh báo sớm đa thiên tai và tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan, tổ chức. “Một trong những yêu cầu then chốt là đưa thông tin dự báo, cảnh báo đến người dân nhanh nhất, dễ tiếp cận nhất thông qua các nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh. Đây được xem là yếu tố quyết định để các tiến bộ công nghệ phát huy hiệu quả trong thực tế”, Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh.