Tăng tốc gỡ “thẻ vàng” IUU: Việt Nam đã và đang bước vào chặng quyết định trong năm 2026

Hoàn thiện “bộ khung pháp lý để quản lý” hiện đại, minh bạch

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp thông tin: “Đến nay, cơ bản hoàn thiện cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác quản lý nghề cá, chống khai thác IUU gồm cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNfishbase), hệ thống giám sát tàu cá, hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử, cơ sở dữ liệu xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản… được kết nối, chia sẻ thống nhất, đồng bộ từ Trung ương đến địa phương và kết nối liên thông với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư VNeID”.

Hiện nay, cả nước có 80.350 tàu cá từ 6m trở lên đã được đăng ký, cập nhật trên cơ sở dữ liệu VNfishbase, tàu cá có giấy phép khai thác còn hạn là hơn 76.700 tàu cá.

Về truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác, hiện đã công bố mở 86 cảng cá đủ điều kiện hoạt động, chỉ định 72 cảng cá đủ điều kiện cho tàu cá vùng khơi cập cảng và 51 cảng cá đủ điều kiện xác nhận nguồn gốc thủy sản khai thác. Hệ thống ECDT, nhật ký điện tử đã được xây dựng, cơ bản đáp ứng yêu cầu truy xuất toàn trình, thống nhất từ Trung ương đến địa phương, bảo đảm minh bạch, hợp pháp đối với sản phẩm thủy sản khai thác và có thể kết nối, chia sẻ với hệ thống truy xuất điện tử khác của EU, FAO.

Theo Bộ NN&MT, công tác thực thi pháp luật, xử phạt vi phạm hành chính trong thời gian qua đã đạt được những kết quả quan trọng để ngăn chặn, giảm thiểu vi phạm khai thác IUU. Tàu cá vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài từ năm 2017 đến nay giảm đáng kể so với các năm trước. Từ năm 2024 đến ngày 15/4/2026, số tàu cá bị nước ngoài bắt giữ là 101 tàu cá.

Qua đợt thanh tra lần thứ 5 (từ ngày 9 - 19/3/2026) vừa qua, Đoàn thanh tra của EC nhận định đã có sự tiến bộ trong xử lý tàu cá vi phạm khai thác IUU, đặc biệt là xử lý tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài. Từ đó, tác động tích cực đến ý thức tuân thủ pháp luật của ngư dân, số lượng tàu cá vi phạm khai thác IUU giảm mạnh, đặc biệt là tàu cá vi phạm khai thác bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài.

Tuy nhiên, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, qua thanh tra lần thứ 5, EC xác định một số tồn tại chưa được khắc phục triệt để, là nguyên nhân chính chưa gỡ được “thẻ vàng” IUU.

Trong đó, việc đánh dấu tàu cá và viết biển số đăng ký đúng quy định và kiểm soát tàu cá xuất nhập bến, giám sát sản lượng bốc dỡ qua cảng còn chưa triệt để; kiểm soát và truy xuất nguồn gốc nguyên liệu thủy sản khai thác nhập khẩu bằng tàu container chưa được thực hiện chặt chẽ, chưa đồng đều giữa các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu.

Bên cạnh đó, tiến độ xử lý tàu cá vi phạm khai thác IUU còn chậm, chưa đồng bộ giữa các lực lượng, chưa cập nhật đầy đủ trên hệ thống dữ liệu, chưa đáp ứng yêu cầu của EC… Đây chính là “nút thắt” khiến Việt Nam chưa thể đạt được mục tiêu gỡ “thẻ vàng”, dù đã đáp ứng phần lớn các tiêu chí về mặt kỹ thuật.

Xử lý dứt điểm vi phạm - “chìa khóa” để về đích

Trao đổi với Báo Pháp luật Việt Nam, ông Vũ Duyên Hải - Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ NN&MT) cho biết: “Về cơ bản, các tiêu chí gỡ “thẻ vàng” IUU đã được triển khai đồng bộ và quyết liệt từ Trung ương đến địa phương. Tuy nhiên, năng lực thực thi pháp luật tại các địa phương còn hạn chế, sự lãnh đạo, chỉ đạo, bố trí nguồn lực thực hiện các biện pháp chống khai thác IUU tại một số địa phương còn chưa quyết liệt. Thêm vào đó, cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý còn thiếu đồng bộ, chưa liên thông, công nghệ theo dõi, giám sát thực thi pháp luật còn hạn chế; hạ tầng cảng cá, công nghệ, nguồn lực quản lý hoạt động khai thác thủy sản tại các địa phương còn thiếu và yếu”.

Ông Vũ Duyên Hải - Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư. (Ảnh: PV)

Trình độ ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo của ngư dân còn hạn chế, nhiều tàu cá quy mô nhỏ, ý thức chấp hành của một bộ phận ngư dân còn thấp, thiếu sinh kế thay thế cho ngư dân…

Theo ông Hải, Chính phủ đã xác định năm 2026 là thời điểm bản lề, mang tính quyết định. Thủ tướng Chính phủ yêu cầu toàn bộ hệ thống chính trị, từ Trung ương đến địa phương, phải vào cuộc với tinh thần quyết liệt hơn, coi việc gỡ “thẻ vàng” IUU là nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách. Đây là tinh thần chỉ đạo xuyên suốt là không làm theo kiểu đối phó, không chạy theo hình thức, mà phải xử lý dứt điểm các tồn tại. Trách nhiệm người đứng đầu các địa phương ven biển được đặt ra rõ ràng hơn, gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ chống IUU.

Đặc biệt, Chính phủ yêu cầu xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, kể cả các đường dây môi giới đưa tàu cá ra khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài. Đây là bước đi quan trọng nhằm “cắt gốc” tình trạng vi phạm, thay vì chỉ xử lý phần ngọn.

Ở góc độ pháp lý, Bộ NN&MT đang tiếp tục hoàn thiện các quy định theo hướng tăng mức xử phạt, nâng cao tính răn đe, đồng thời làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan trong toàn bộ chuỗi khai thác - tiêu thụ. Có thể thấy, khác với giai đoạn trước, cách tiếp cận hiện nay không chỉ dừng ở việc “đáp ứng khuyến nghị” của EC, mà đã chuyển sang tư duy xây dựng một hệ thống nghề cá hiện đại, hội nhập. Việc áp dụng công nghệ, số hóa dữ liệu và tăng cường minh bạch không chỉ phục vụ mục tiêu gỡ “thẻ vàng”, mà còn tạo nền tảng cho phát triển dài hạn.

Ở khía cạnh kinh tế, việc gỡ “thẻ vàng” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. EU là một trong những thị trường xuất khẩu thủy sản lớn của Việt Nam. Việc bị áp dụng “thẻ vàng” không chỉ làm tăng chi phí kiểm soát, kéo dài thời gian thông quan, mà còn ảnh hưởng đến uy tín của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Nói một cách thẳng thắn, “bài toán” IUU lúc này không còn nằm ở việc “có làm hay không”, mà là “làm có đến nơi đến chốn hay không”. Hệ thống đã có, công cụ đã có, vấn đề là cách vận hành và trách nhiệm thực thi.

Phó Cục trưởng Vũ Duyên Hải nhận định: “Nếu giải quyết dứt điểm những tồn tại hiện nay, năm 2026 hoàn toàn có thể trở thành dấu mốc quan trọng, đánh dấu việc Việt Nam chính thức thoát khỏi cảnh báo “thẻ vàng” IUU. Khi đó, ngành thủy sản không chỉ lấy lại vị thế trên thị trường quốc tế, mà còn bước sang một giai đoạn phát triển mới, minh bạch hơn, bền vững hơn và có trách nhiệm hơn với nguồn lợi biển.