Côn Đảo, tương lai đặc khu xanh tầm vóc quốc tế

Từ tinh thần lịch sử đến quyết tâm đổi mới

Tại buổi làm việc với lãnh đạo tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (BR-VT) và huyện Côn Đảo tháng 5/2025 vừa qua, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh: Tinh thần thần tốc, táo bạo trong lịch sử cần được khơi dậy trong tiến trình xây dựng đặc khu. Thủ tướng gợi nhắc hình ảnh những người tù chính trị từng bị giam cầm nơi đây; những con người đã biến “không thể thành có thể” bằng ý chí tự lực, tự cường; chính là nguồn cảm hứng lớn cho Côn Đảo hôm nay.

Đặt ra tầm nhìn chiến lược: xây dựng Côn Đảo thành đặc khu hội tụ ba trụ cột phát triển (tiền tiêu quốc phòng, kinh tế biển và trung tâm du lịch sinh thái - tâm linh đẳng cấp quốc tế), Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính yêu cầu mọi công trình, chính sách tại đây phải hài hòa giữa phát triển và bảo tồn, hiện đại hóa nhưng không phá vỡ di sản lịch sử.

Đi cùng với định hướng đó là những chỉ đạo cụ thể: Không được lấp biển khi mở rộng sân bay, mà phải sử dụng công nghệ hiện đại, sử dụng xi măng, sắt thép để kéo dài đường băng lên 3.800m, đủ tiêu chuẩn đón các chuyến bay quốc tế; xây dựng trung tâm hành chính công hiện đại tại đảo; đồng thời phát triển hạ tầng theo hướng xanh, thông minh, tiết kiệm tài nguyên.

Thủ tướng cũng yêu cầu địa phương vận dụng Nghị quyết 98 của Quốc hội về chính quyền đô thị TP HCM (từ 1/7 BR-VT, Bình Dương, TP HCM sẽ sáp nhập vào TP HCM thành TP HCM mới - NV) để mở rộng cho Côn Đảo, thậm chí kiến nghị bổ sung cơ chế đặc thù nếu cần thiết. Tinh thần xuyên suốt là “hành động nhiều hơn, quyết liệt hơn, có trọng tâm, trọng điểm và lấy người dân, DN làm trung tâm”.

Côn Đảo được định hướng phát triển thành đặc khu “sáng - xanh - sạch - đẹp”.

Không chỉ là một điểm đến du lịch, Côn Đảo từ lâu đã là biểu tượng thiêng liêng trong lịch sử đấu tranh dân tộc. Nơi đây hàng chục ngàn chiến sĩ yêu nước từng bị quân xâm lược giam cầm, tra tấn. Những địa danh như Nghĩa trang Hàng Dương, Nghĩa trang Hàng Keo, Chuồng Cọp, Nhà tù Phú Hải… đã đi vào ký ức dân tộc như những minh chứng sống động của lòng yêu nước và sự hy sinh.

Chính vì vậy, một trong những “bài toán” lớn nhất hiện nay không đơn thuần là xây dựng thêm bao nhiêu khách sạn, đường băng hay trung tâm thương mại, mà là làm sao phát triển nhưng không làm mờ nhạt giá trị, bản sắc thiêng liêng của đảo. Một số nhà nghiên cứu và người dân địa phương đã từng bày tỏ lo ngại về nguy cơ Côn Đảo bị thương mại hóa, bị bê tông hóa và đánh mất không gian tưởng niệm nếu thiếu sự kiểm soát chặt chẽ trong quy hoạch. Một nguyên cán bộ Ban Quản lý Di tích Côn Đảo chia sẻ: “Phát triển Côn Đảo không thể giống như Phú Quốc hay Nha Trang. Côn Đảo có một linh hồn riêng, một giá trị lịch sử không nơi nào có, cần được tôn trọng tối đa”.

Theo đồ án điều chỉnh quy hoạch chung xây dựng Côn Đảo đến 2045, huyện đảo này sẽ phát triển theo mô hình đảo sinh thái đặc thù, có cấu trúc phân tán đa trung tâm, trong đó mỗi khu vực được gắn kết với hệ sinh thái rừng và mặt biển. Đồ án xác định rõ các vùng bảo tồn sinh thái (gồm đảo chính, các bãi tắm nhỏ, một số đảo vệ tinh) và vùng phát triển đô thị - du lịch (như trung tâm Côn Sơn, khu di tích nhà tù, các khu dân cư cải tạo, các khu nghỉ dưỡng mới…).

Đồ án cũng nêu rõ các giải pháp bảo tồn, chỉnh trang phố cổ, phát triển biệt thự nghỉ dưỡng thấp tầng, mở rộng cây xanh, mặt nước, quảng trường ven biển… Tất cả đều nhằm hài hòa giữa phát triển hiện đại và giữ gìn cảnh quan - văn hóa - lịch sử của đảo.

Kỳ vọng đặc khu kiểu mới

Tại cuộc gặp nói trên, một điều đặc biệt trong chỉ đạo của Thủ tướng là không chỉ nói về chiến lược, mà còn gợi mở cách làm cụ thể, dấn thân và có trách nhiệm. Thủ tướng Phạm Minh Chính đề nghị nên có những cán bộ như Phó Bí thư Thành ủy, Giám đốc Sở tình nguyện ra đảo đảm nhiệm vai trò Bí thư hoặc người đứng đầu chính quyền đặc khu. Đây là ý kiến mang đậm tinh thần hành động, trách nhiệm cá nhân và quyết tâm đổi mới cách quản trị địa phương.

Côn Đảo khác với các mô hình đặc khu từng đề xuất trước đây như Vân Đồn, Bắc Vân Phong hay Phú Quốc; không hướng đến trở thành trung tâm tài chính hay công nghiệp, mà chọn con đường riêng: Đặc khu sinh thái - văn hóa - quốc phòng. Mô hình này đòi hỏi sự linh hoạt trong thể chế, tinh gọn trong tổ chức, bảo vệ môi trường và khai thác hiệu quả di sản - cảnh quan - tài nguyên biển đảo. Côn Đảo không cần trở thành một đô thị lớn, nhưng cần trở thành một đô thị kiểu mẫu, nơi dung hòa giữa phát triển và gìn giữ bản sắc.

Từ một “địa chỉ đỏ” trong quá khứ đến một đặc khu xanh của tương lai, Côn Đảo đang viết tiếp một hành trình mới, nơi không điều gì bị đánh đổi một cách dễ dãi.

Con đường để đạt được mục tiêu trên đã có, khi mà Côn Đảo sẽ trở thành đặc khu trực thuộc TP HCM từ 1/7/2025. Thủ tướng Phạm Minh Chính cũng đã yêu cầu chú trọng xây dựng chính quyền đặc khu và các cơ chế, chính sách đặc thù để đáp ứng với yêu cầu phát triển của Côn Đảo. Chắc chắn rằng không lâu nữa Côn Đảo sẽ trở thành một đảo xanh - sạch - đẹp, phát triển bền vững, tầm cỡ quốc tế như Thủ tướng đã định hướng.

Theo nhiều chuyên gia, trong thực hiện đồ án quy hoạch Côn Đảo, cần tăng cường năng lực tổ chức thực thi, giám sát minh bạch và sự tham gia của cộng đồng. Côn Đảo hiện vẫn đối mặt với thực trạng hạ tầng yếu, nguồn điện và nước sạch còn thiếu ổn định, hệ thống xử lý rác và nước thải chưa đáp ứng được tốc độ phát triển du lịch. Các thiết chế công phục vụ người dân như bệnh viện, trường học, nhà ở công vụ cũng đang ở mức hạn chế.

Ông Phạm Viết Thanh, Bí thư Tỉnh ủy BR-VT cho rằng, chưa bao giờ Côn Đảo có cơ hội lớn như hiện nay, vì vậy cần tính toán và có kế hoạch cụ thể, phù hợp, tập trung chỉnh trang đô thị, xây dựng phát triển không gian sống xanh.

Ông Thanh lưu ý huyện Côn Đảo tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp phát triển kinh tế tuần hoàn để phát triển Côn Đảo bền vững gắn với bảo tồn giá trị thiên nhiên với văn hóa, lịch sử. Quá trình triển khai thực hiện nhiệm vụ, đặc biệt là với các dự án trọng điểm; khi có tồn tại, vướng mắc cần sớm báo cáo tỉnh để có giải pháp tháo gỡ.

Tiến Dũng