Kỳ thị giới tính và những bi kịch gia đình âm thầm

Khi định kiến giới gieo mầm bạo lực

Vài năm trước đây, câu chuyện buồn của một thiếu niên tên T sinh sống ở Hà Nội đã khiến nhiều người phải suy nghĩ. T sinh ra trong một gia đình có nếp sống truyền thống, từ nhỏ, T đã có ngoại hình mềm mại, hành động, cử chỉ rất nữ tính, mặc dù trên giấy khai sinh ghi T là nam giới. Năm lên cấp 2, T có sự khác biệt về cơ thể khi vòng 1 to dần ra, ngực phát triển, trong khi đó bộ phận sinh dục lại bình thường như bao người đàn ông khác. T nói với bố mẹ về những khác biệt của mình và khao khát tìm lại giới tính thật. Bố mẹ em liên tục ngăn cấm, chửi bới, ghét bỏ, miệt thị ngoại hình của T.

Năm 2025, vụ BLGĐ nghiêm trọng tại một chung cư ở Đại Mỗ, Hà Nội khiến dư luận phẫn nộ. Do mâu thuẫn bộc phát vì vợ đi làm về muộn chưa kịp nấu cơm, đối tượng tên N.C.T đã hung hãn hành hung vợ là chị T. Hậu quả khiến chị T ngất xỉu, phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng thủng màng nhĩ tai trái, chấn động não và đa chấn thương toàn thân. Ngay khi tiếp nhận vụ việc, cơ quan chức năng đã khởi tố vụ án hình sự đối với hành vi BLGĐ có tính chất côn đồ này…

Hành vi bạo lực xuất phát từ bất bình đẳng giới đã và đang diễn ra trong cuộc sống hàng ngày của nhiều gia đình, có nguyên nhân từ việc không ít gia đình Việt Nam vẫn giữ tư tưởng “đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm”, “con trai mới là người nối dõi tông đường” hay “phụ nữ phải hy sinh vì gia đình”…, để từ đó những chuẩn mực vô hình tồn tại. Khi một giới được mặc nhiên trao quyền lực lớn hơn giới còn lại, bạo lực rất dễ trở thành công cụ duy trì sự áp đặt.

Nhiều phụ nữ phải sống trong cảnh bị kiểm soát từng khoản chi tiêu, bị cấm đoán các mối quan hệ xã hội hoặc liên tục bị xúc phạm chỉ vì không sinh được con trai. Có người bị ép nghỉ việc để ở nhà chăm sóc gia đình, mất hoàn toàn quyền độc lập về kinh tế. Không ít nạn nhân lựa chọn im lặng vì sợ điều tiếng, sợ ảnh hưởng đến con cái hoặc không có khả năng tự chủ tài chính.

Không chỉ phụ nữ, trẻ em cũng là nạn nhân của các định kiến giới tồn tại trong gia đình. Nhiều bé gái bị đối xử bất công so với anh em trai trong việc học tập, thừa kế hoặc cơ hội phát triển. Một số em phải nghỉ học sớm để phụ giúp việc nhà, trong khi con trai được ưu tiên đầu tư học hành.

Đáng chú ý, cộng đồng LGBT (còn gọi là cộng đồng LGBTQ+, cộng đồng GLBT) là tập hợp những người có xu hướng tính dục hoặc bản dạng giới khác biệt so với số đông dị tính cũng đang phải đối mặt với nhiều hình thức BLGĐ bắt nguồn từ định kiến giới và xu hướng tính dục. Trong nhiều trường hợp, bạo lực không xuất phát từ người bạn đời mà đến từ chính những người thân ruột thịt khi họ bị gia đình ép buộc thay đổi xu hướng tính dục, bị cấm đoán các mối quan hệ tình cảm hoặc bị ép kết hôn với người họ không mong muốn. Một số người bị xúc phạm, đánh đập, cô lập hoặc bị đuổi khỏi nhà vì công khai bản dạng giới của mình. Những hành vi ấy không chỉ vi phạm quyền con người mà còn để lại hậu quả nặng nề về tâm lý.

Tiếp tục hoàn thiện pháp luật để xóa bạo lực giới

Nhận thức được những hệ lụy nghiêm trọng của bất bình đẳng giới và bạo lực gia đình, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ quyền con người và xây dựng gia đình tiến bộ, hạnh phúc. Năm 2006, Quốc hội thông qua Luật Bình đẳng giới, đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình thúc đẩy quyền bình đẳng giữa nam và nữ. Luật khẳng định nguyên tắc nam, nữ bình đẳng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và gia đình; nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử về giới; tạo cơ sở pháp lý để phụ nữ được tiếp cận bình đẳng trong giáo dục, việc làm, chính trị và các cơ hội phát triển. Đồng thời, Luật cũng góp phần thay đổi nhận thức xã hội về vai trò của nam giới trong gia đình, khuyến khích chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con cái và công việc nội trợ.

Đối với công tác phòng, chống BLGĐ, Luật Phòng, chống BLGĐ số 13/2022/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2023 đã mở rộng khái niệm BLGĐ, không chỉ bao gồm bạo lực thể chất mà còn nhận diện rõ các hành vi bạo lực tinh thần, kinh tế, tình dục và kiểm soát. Luật cũng lấy người bị bạo lực làm trung tâm của các chính sách hỗ trợ. Nạn nhân được tiếp cận các dịch vụ tư vấn tâm lý, chăm sóc y tế, trợ giúp pháp lý, nơi tạm lánh và các biện pháp bảo vệ khẩn cấp.

Mặc dù hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, song rào cản lớn nhất vẫn nằm ở nhận thức xã hội. Không ít người vẫn xem BLGĐ là “chuyện riêng”, không nên can thiệp. Một số nạn nhân vẫn chấp nhận chịu đựng vì lo ngại dư luận hoặc vì thiếu thông tin về các cơ chế bảo vệ.

Đối với cộng đồng LGBT, việc xây dựng môi trường gia đình, xã hội tôn trọng sự đa dạng giới cũng là yêu cầu cấp thiết. Xã hội và pháp luật Việt Nam đã có nhiều thay đổi tích cực trong việc thảo luận và bảo vệ quyền của người đồng tính, song tính, chuyển giới (LGBT), song vẫn còn những định kiến nhất định với cộng đồng này.

Vì thế, mặc dù hiện tại các luật chuyên ngành đều có những điều khoản về chống phân biệt đối xử về giới, thì một cơ chế giải quyết vụ việc bạo lực giới có nguyên nhân từ phân biệt đối xử về giới vẫn còn chưa thật sự dễ dàng tiếp cận. Vì vậy, theo nhiều chuyên gia, cần nghĩ đến vấn đề xây dựng một đạo luật riêng về chống phân biệt đối xử hoặc xem xét đưa các vấn đề của người LGBT vào Luật Bình đẳng giới trong quá trình sửa đổi, bổ sung.