Nâng tầm công tác cải cách tư pháp

Bước chuyển tư duy trong cải cách tư pháp

Khi Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp (CCTP) Trung ương kết thúc hoạt động theo mô hình cũ và được kiện toàn trong mô hình mới cùng Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật (với tên gọi mới là Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật), điều đó không có nghĩa là kết thúc nhiệm vụ CCTP. Sứ mệnh CCTP vẫn tiếp tục, nhưng trong một không gian rộng hơn, với đòi hỏi cao hơn, hướng tới việc hoàn thiện thể chế tốt hơn, thực thi pháp luật nghiêm hơn, tư pháp liêm chính hơn, công lý gần dân hơn…

Có thể khẳng định, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là tiếp tục CCTP, mà là đổi mới mạnh mẽ hơn cơ chế lãnh đạo, chỉ đạo để CCTP bước sang giai đoạn mới, gắn chặt với hoàn thiện thể chế, thực thi pháp luật, kiểm soát quyền lực và phục vụ phát triển đất nước. Thông điệp được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Hội nghị tổng kết hoạt động của Ban Chỉ đạo CCTP Trung ương (diễn ra ngày 11/6) đã mở ra một cách tiếp cận toàn diện hơn đối với công cuộc CCTP; không chỉ tiếp tục đổi mới hoạt động của các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án, mà phải đặt CCTP trong tổng thể xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Sau 40 năm Đổi mới, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã từng bước hình thành những nền tảng quan trọng về thể chế, tổ chức bộ máy và cơ chế kiểm soát quyền lực. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy không ít hạn chế vẫn tồn tại như tình trạng pháp luật chồng chéo, thiếu thống nhất ở một số lĩnh vực; một số vụ việc kéo dài, khiếu kiện phức tạp chưa được giải quyết dứt điểm; tiêu cực trong hoạt động tư pháp tuy đã được kiềm chế nhưng vẫn là vấn đề xã hội đặc biệt quan tâm... Những hạn chế đó cho thấy, CCTP không thể được tiến hành một cách riêng rẽ, tách rời với hoàn thiện thể chế và tổ chức thi hành pháp luật. “Nếu pháp luật còn chồng chéo, thiếu rõ ràng, thiếu khả thi, thì hoạt động tư pháp sẽ khó bảo vệ công lý hiệu quả. Nếu tổ chức thi hành pháp luật không nghiêm, quản lý hành chính không minh bạch, trách nhiệm công vụ không rõ, thì tranh chấp, khiếu kiện, vi phạm sẽ dồn sang tư pháp. Nếu tư pháp chậm đổi mới, thiếu liêm chính, thiếu chuyên nghiệp, thì pháp luật dù đúng cũng khó đi vào cuộc sống”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ tại Hội nghị tổng kết hoạt động của Ban Chỉ đạo CCTP Trung ương.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, CCTP giai đoạn mới không chỉ là cải cách đối với các cơ quan tư pháp, mà là nâng cao năng lực vận hành Nhà nước pháp quyền; không chỉ là xử lý vụ việc, mà là bảo vệ công lý và kiến tạo niềm tin; không chỉ là hoàn thành chỉ tiêu nghiệp vụ, mà là phục vụ Nhân dân, phục vụ phát triển, bảo vệ tương lai của đất nước bằng pháp luật và công lý. Tư duy mới là phải đặt CCTP trong chu trình pháp quyền thống nhất: Xây dựng pháp luật tốt, tổ chức thi hành pháp luật nghiêm, hoạt động tư pháp liêm chính, công lý được bảo vệ, quyền lực được kiểm soát, quyền con người, quyền công dân được bảo đảm, phát triển đất nước được phục vụ bằng thể chế thông suốt, minh bạch, hiệu quả.

Chính vì vậy, công tác hoàn thiện thể chế pháp luật và CCTP có quan hệ hữu cơ, gắn bó chặt chẽ, cần có một đầu mối chỉ đạo bảo đảm các khâu xây dựng pháp luật, tổ chức thi hành pháp luật và CCTP là một chỉnh thể thống nhất, đồng bộ, liên thông, hiệu quả. Việc kiện toàn Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật không đơn thuần là sự sắp xếp cơ học, mà bản chất là tổ chức lại cơ chế lãnh đạo, chỉ đạo của Trung ương đối với nhiệm vụ xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trong đó có hai trục rất quan trọng là hoàn thiện thể chế pháp luật và thi hành pháp luật. Đây là vấn đề đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh trong buổi làm việc với một số Bộ, ban, ngành, cơ quan về tổ chức, hoạt động của Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật và Ban Chỉ đạo CCTP Trung ương, diễn ra hồi giữa tháng 5 vừa qua.

Để làm tròn vai trò của mình, Ban Chỉ đạo mới phải tạo được chuyển biến thực chất, thể hiện qua việc tháo gỡ những “điểm nghẽn” pháp lý lớn, xử lý vướng mắc của liên ngành, nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, hiệu quả thực thi pháp luật, cải thiện chất lượng hoạt động tư pháp, phòng, chống oan sai, bảo vệ công lý và nâng cao khả năng tiếp cận công lý của người dân, của doanh nghiệp.

Số hóa tư pháp, hiện đại hóa Nhà nước pháp quyền

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, đối với lĩnh vực tư pháp, chuyển đổi số không đơn thuần là số hóa hồ sơ hay ứng dụng công nghệ thông tin trong giải quyết công việc, mà còn để hiện thực hóa các mục tiêu CCTP theo hướng minh bạch hơn, hiệu quả hơn và dễ tiếp cận hơn đối với người dân. Do đó, cùng với yêu cầu kiểm soát chặt chẽ quyền lực tư pháp, phòng, chống tiêu cực trong hoạt động tư pháp; Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng yêu cầu đẩy mạnh tư pháp số, quản trị cải cách tư pháp bằng dữ liệu; thúc đẩy hồ sơ điện tử, chứng cứ điện tử, công khai bản án, quản lý án bằng dữ liệu và liên thông dữ liệu giữa các cơ quan tư pháp với các cơ sở dữ liệu quốc gia. Đây chính là việc làm để hoàn thiện cơ chế phòng ngừa, phát hiện, xử lý hành vi can thiệp trái pháp luật; minh bạch phân công án, giám định, định giá, đấu giá, thi hành án…

Những kết quả bước đầu của ngành Tòa án cho thấy xu hướng này đang diễn ra mạnh mẽ. Theo Báo cáo về kết quả công tác năm 2025 của ngành Tòa án nhân dân tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, trong năm 2025, một điểm sáng của ngành là việc đẩy mạnh chuyển đổi số. Các Tòa án đã tổ chức hơn 16.300 phiên tòa trực tuyến, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân, giảm chi phí xã hội và bảo đảm tính công khai, minh bạch; gần 1,8 triệu bản án, quyết định đã được công bố trên Cổng thông tin điện tử Tòa án nhân dân tối cao, thu hút 222 triệu lượt truy cập, góp phần lan tỏa thông điệp minh bạch tư pháp và tạo kho dữ liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu pháp lý.

Những con số này đã từng bước chứng minh sự thay đổi thực chất trong tư duy quản trị tư pháp. Việc công khai bản án tạo điều kiện cho người dân, doanh nghiệp, luật sư, nhà nghiên cứu và các cơ quan nhà nước tiếp cận, giám sát và đối chiếu việc áp dụng pháp luật. Minh bạch tư pháp từ đó không còn là khẩu hiệu mà trở thành một thực tiễn sống động đang diễn ra hàng ngày.

Cùng với ngành Tòa án, Chỉ thị số 06-CT/TW của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm sát nhân dân trong giai đoạn mới (ban hành ngày 6/6 vừa qua) cũng đặt ra yêu cầu xây dựng ngành Kiểm sát nhân dân, công tác kiểm sát nhân dân hiện đại trên nền tảng số, ứng dụng mạnh mẽ khoa học, công nghệ và dữ liệu lớn trong quản lý, điều hành hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ. Đồng thời, từng bước hình thành hệ sinh thái tư pháp số, thực hiện số hóa toàn trình các quy trình nghiệp vụ và kết nối, liên thông, chia sẻ dữ liệu với các cơ quan tư pháp và cơ quan liên quan trên cơ sở nền tảng dùng chung.

Những định hướng này cho thấy tư pháp số không còn là câu chuyện của riêng một ngành hay một cơ quan. Tư pháp số còn góp phần cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ pháp luật và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia… qua đó đang trở thành một cấu phần quan trọng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại. Nhìn từ góc độ đó, CCTP không chỉ phục vụ hoạt động của ngành Tư pháp mà còn trực tiếp phục vụ phát triển đất nước.

Đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa của CCTP trong giai đoạn mới: Không chỉ xử lý vụ việc, bảo vệ công lý, mà còn kiến tạo niềm tin; không chỉ nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp, mà còn nâng cao năng lực vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trên con đường phát triển nhanh và bền vững, hướng tới hai mục tiêu 100 năm của Đảng và đất nước.