Người nghệ sĩ có mối duyên với xứ sở Triệu Voi

“Bông hoa” đất mỏ

Thúy Nội sinh ra ở Cẩm Phả - vùng đất mỏ có đời sống văn hóa văn nghệ quần chúng rất mạnh những năm 1980 - 1990. Chị bảo, nếu nói về cơ duyên với nghệ thuật, điều đầu tiên phải biết ơn chính là quê hương mình. Ngày ấy, các công ty than, tỉnh đoàn, thị đoàn liên tục tổ chức hội diễn, liên hoan ca hát. Từ những chương trình thiếu nhi như “Những bông hoa nhỏ”, “Họa mi vàng”, “Hoa phượng đỏ” đến các cuộc thi giọng hát của ngành than, của phụ nữ tỉnh… cô bé Thúy Nội đều có mặt. “Lúc đó tôi chỉ nghĩ đơn giản là thích hát thôi. Đi thi nhiều quá thành quen sân khấu. Sau này nhìn lại mới thấy chính những phong trào quần chúng ấy đã nuôi dưỡng mình”, chị nhớ lại.

Năm học lớp 12, chị được Công an tỉnh Quảng Ninh mời tham gia hội diễn văn nghệ của ngành Công an. Nhưng rồi một cơ duyên khác lại mở ra. Trong một chương trình biểu diễn du lịch tại Quảng Ninh, chị gặp đoàn công tác của Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị, trong đó có các nghệ sĩ tên tuổi như: Doãn Tần, Duy Thịnh, Đặng Hùng và Tạ Tiến.

“Các chú gọi tôi ra hỏi: “Cháu có nguyện vọng vào quân đội không?”. Lúc đó vừa vui, vừa run. Mình chỉ nghĩ mình là một cô gái bé nhỏ ở tỉnh lẻ thôi, giờ được đoàn nghệ thuật lớn của quân đội để ý thì bất ngờ lắm”.

Ngày hôm sau, các nghệ sĩ xuống tận nhà gặp bố mẹ Thúy Nội. Gia đình đồng ý ngay bởi bố chị từng là bộ đội. Tháng 4/1993, cô gái đất mỏ lên Hà Nội, chính thức tham gia chương trình đầu tiên cùng Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị biểu diễn phục vụ cán bộ, chiến sĩ tại Quân khu 2. Tháng 11 cùng năm, nghệ sĩ Thúy Nội nhập ngũ và được phong quân hàm Thiếu úy. “Có lẽ lúc ấy đoàn đang thiếu diễn viên trẻ nên tôi được tuyển thẳng vào quân nhân luôn. Đó vừa là cơ duyên, vừa là may mắn”, chị cười.

Hát giữa mù mịt gió Lào

Nếu Quảng Ninh là nơi khởi đầu cơ duyên nghệ thuật thì nước Lào lại là nơi để lại dấu ấn sâu đậm nhất trong sự nghiệp của NSƯT Thúy Nội.

Tháng 1/1994, khi mới 19 tuổi, chị được chọn tham gia đoàn biểu diễn tại CHDCND Lào nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Quân đội nhân dân Lào. Đó là chuyến công tác nước ngoài đầu tiên trong đời. “Tôi thấy oai lắm vì lần đầu được đi máy bay”, chị kể về chiếc An-26 quân sự cũ với hai hàng ghế dọc hai bên thân máy bay.

Vì trẻ tuổi, tiếp thu nhanh, chị được giao một ca khúc tiếng Lào, dịch ra tiếng Việt là “Bình minh ngày mới”. “Lúc ấy tôi chỉ nghĩ được giao bài thì hát thôi, vô tư lắm. Không ngờ sau này chính bài hát ấy lại khiến nhiều người nhớ đến mình như một nghệ sĩ gắn bó với Lào” - Thúy Nội chia sẻ.

Nhắc đến chuyến đi ấy, điều hiện lên rõ nhất trong ký ức chị không phải sân khấu, mà là gió Lào, bụi đỏ và những cung đường đất dài hun hút. Đoàn đi khắp Bắc Lào, Trung Lào, Nam Lào bằng xe tải quân sự. Những con đường đất đỏ ở Savannakhet bụi mù ngang bắp chân. “Bụi nhiều đến mức đi giày mà cát cứ cộm lên trong chân. Chúng tôi phải quấn khăn kín đầu. Hồi đó chưa có điện, đoàn mang theo máy nổ chạy tạch tạch cả đêm” - nghệ sĩ Thúy Nội nhớ lại.

Có những buổi diễn giữa trời rét buốt, gió Lào cuốn bụi đỏ thốc thẳng vào sân khấu. “Tôi nhớ có đêm ở gần Savannakhet, rét đến mức ai cũng run cầm cập. Hát xong phải lấy bao tải phủ lên người. Nhưng nhìn xuống dưới thấy bà con Lào vẫn ngồi kín để xem thì không ai bảo ai, vẫn bước ra hát tiếp”.

Chị kể, thời điểm ấy điều kiện biểu diễn vô cùng thiếu thốn. Ban ngày đoàn đi thăm đơn vị theo lịch trình, tối lại dựng sân khấu phục vụ bộ đội và Nhân dân. Con gái thì khiêng thùng nhẹ, con trai vác loa, cứ thế rong ruổi hết ngày này qua ngày khác. “Hồi đó chẳng ai thấy khổ cả. Chỉ thấy vui thôi” - Thúy Nội cười. Nhưng chính trong những đêm diễn đầy bụi đỏ và gió Lào ấy, nghệ sĩ Thúy Nội cảm nhận sâu sắc tình cảm của người dân xứ Triệu Voi. “Khán giả khi ấy họ tuy khó khăn vật chất nhưng tình cảm thì giàu có vô cùng. Người Lào sống cộng đồng lắm. Một khi đã quý ai thì rất chân thành”. Có lẽ cũng từ những chuyến đi ấy, cái tên Thúy Nội dần gắn với những ca khúc về Lào, với hình ảnh nữ nghệ sĩ quân đội hát tiếng Lào đầy cảm xúc.

Cô giáo của những học viên Lào

Sau 23 năm công tác tại Đoàn Ca múa nhạc, năm 2014, Thúy Nội chuyển sang làm công tác giảng dạy tại Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội. Từ một nghệ sĩ đứng trên sân khấu, chị trở thành người đứng lớp. Và rồi một “duyên nợ” khác với Lào lại tiếp tục. Những năm gần đây, chị trực tiếp giảng dạy nhiều học viên quân sự người Lào theo học thanh nhạc tại Việt Nam. “Khó nhất là ngôn ngữ”, chị nói.

NSƯT Thúy Nội và các bạn học viên Lào. (Ảnh trong bài: NVCC)

Dù được học tiếng Việt trước khi sang trường, nhiều học viên vẫn chỉ nói bập bẹ. Với thanh nhạc, rào cản ấy càng lớn hơn vì có những kỹ thuật, khái niệm rất khó diễn đạt. “Có những từ chuyên môn không thể giải thích bằng lời được. Tôi phải lấy hình ảnh trên mạng để minh họa” - Thúy Nội chia sẻ.

Nhưng chính vì vậy mà cô trò lại càng gần nhau hơn. Thúy Nội kể nhiều về một nữ học viên người Lào sắp tốt nghiệp - người khiến chị nhớ nhất trong quãng đời giảng dạy: “Ngày đầu sang đây, tôi còn không nghĩ em ấy có thể làm ca sĩ được. Gầy, yếu, ngơ ngác, tiếng Việt thì nói không sõi”. Có những buổi học, cô trò cùng khóc.

Mỗi lần nghỉ hè về quê, cô học trò ấy lại trở lại trường với gương mặt đen nhẻm vì phải cấy lúa phụ giúp gia đình, giọng hát gần như mất hẳn sau những tháng ngày lao động vất vả.

“Nhìn em ấy lúc đó không còn dáng dấp một học sinh thanh nhạc nữa” - Thúy Nội nghẹn ngào. Nhưng điều khiến chị xúc động chính là sự quyết tâm: “Tôi thấy các bạn Lào rất chăm, rất chịu khó. Các em nghèo nhưng ham học lắm”.

Không chỉ dạy hát, chị còn cố gắng truyền cho học trò tư duy làm nghề.

“Tôi luôn nói với các em rằng không chỉ hát hay là đủ. Sau này các em còn phải biết tổ chức công việc, biết dìu dắt lớp trẻ, biết nâng tầm âm nhạc của mình” - nghệ sĩ Thúy Nội nhấn mạnh. Theo Thúy Nội, âm nhạc Lào hiện nay cũng đang đứng trước bài toán giống Việt Nam: làm mới nhưng không đánh mất bản sắc.

Theo nghệ sĩ Thúy Nội, có những bạn trẻ Lào bây giờ rất mạnh dạn. Các em phối giao hưởng vào dân ca, làm mới bài hát truyền thống. Nhưng làm mới thế nào để người dân vẫn thấy đó là âm nhạc Lào mới khó. Vì thế, chị luôn nhắc học trò phải học kỹ thuật hiện đại nhưng không được quên cội nguồn văn hóa của mình: “Mình dạy không phải chỉ để các em hát một bài cho hay. Điều quan trọng hơn là hiểu mình hát cho ai, hát để làm gì”.

Ở tuổi đã đi qua hơn ba thập niên với nghệ thuật, điều Thúy Nội nhắc nhiều nhất vẫn là sự học: “Tôi luôn nghĩ kiến thức không bao giờ đủ cả”. Chị bảo, nhiều người nghĩ người thầy là người cho đi, nhưng thực ra chính chị lại học từ học trò rất nhiều.

“Tôi học tiếng Lào từ các em, học văn hóa Lào từ các em. Ngay cả công nghệ bây giờ tôi cũng phải hỏi học sinh” - Thúy Nội cười.

Người nghệ sĩ từng hát giữa mù mịt gió Lào năm nào giờ đã không còn là cô gái tuổi mười chín bỡ ngỡ trên những chuyến lưu diễn xuyên Bắc Lào, Trung Lào, Nam Lào nữa. Thời gian đã đi qua những sân khấu bụi đỏ, qua những đêm rét căm. Nhưng có những điều dường như chưa bao giờ đổi khác trong chị. Đó là tình yêu với đất nước Triệu Voi, là sự xúc động mỗi lần nghe một câu dân ca Lào, là niềm vui giản dị khi thấy học trò người Lào hôm nào còn nói tiếng Việt bập bẹ nay đã có thể tự tin đứng trên sân khấu.

Ba mươi năm trước, Thúy Nội mang lời ca sang Lào bằng tuổi trẻ hồn nhiên của một người nghệ sĩ mới vào nghề. Ba mươi năm sau, chị tiếp tục hành trình ấy bằng bục giảng, bằng sự tận tụy của một người thầy và bằng trách nhiệm của một người lính làm công tác văn hóa.