Là một họa sĩ gắn bó với mỹ thuật truyền thống, cơ duyên nào đưa anh đến với việc phục dựng đồ chơi Trung thu xưa?
- Trong quá trình tìm kiếm tư liệu để sáng tác tranh dân gian, tôi có cơ hội tiếp cận khá nhiều hình ảnh, tư liệu về đời sống văn hóa của người Việt trước đây. Trong đó, những hình ảnh về các quầy hàng đồ chơi Trung thu khiến tôi đặc biệt chú ý.
Tôi bắt gặp những mô hình voi, ngựa, quan tướng được gò bằng sắt tây. Có những món đồ chơi rất giản dị nhưng cũng có những sản phẩm được làm rất tinh xảo. Điều khiến tôi suy nghĩ là nhiều hình mẫu trong số đó ngày nay gần như chỉ còn xuất hiện trong sách vở, tranh ảnh hoặc ký ức của những người lớn tuổi.
Từ sự tò mò ban đầu, tôi bắt đầu tìm hiểu kỹ hơn. Tôi nghĩ rằng nếu chỉ lưu giữ những hình ảnh ấy trong tư liệu thì chưa đủ. Cần phải tìm cách để chúng trở lại với đời sống, để trẻ em hôm nay có thể nhìn thấy, chạm vào và biết rằng trước đây ông bà, cha mẹ mình từng có những món đồ chơi như thế.
Khi phục dựng một món đồ chơi đã gần như thất truyền, đâu là điều khó nhất với anh?
- Khó nhất là tìm được tư liệu đủ tin cậy để hiểu đúng hình dáng, tỷ lệ và tinh thần của sản phẩm. Đồ chơi xưa không phải lúc nào cũng còn hiện vật nguyên vẹn. Có khi chúng ta chỉ còn một bức ảnh cũ hoặc một hình tượng được lưu lại trên một hiện vật ở đình, chùa, di tích.
Vì thế, tôi phải đối chiếu nhiều nguồn khác nhau, từ hình ảnh, hiện vật đến những đặc điểm tạo hình trong mỹ thuật truyền thống. Sau đó mới nghiên cứu cách thu nhỏ tỷ lệ, lựa chọn chất liệu và điều chỉnh để sản phẩm phù hợp với trẻ em hiện nay.
Tôi quan niệm phục dựng không có nghĩa là sao chép nguyên xi. Điều quan trọng là giữ được đặc trưng tạo hình và câu chuyện văn hóa của nguyên mẫu, đồng thời tìm một cách thể hiện phù hợp với đời sống hôm nay.
Trong các sản phẩm anh thực hiện, bộ xe kéo Long mã có câu chuyện khá đặc biệt. Anh có thể chia sẻ thêm về sản phẩm này?
- Long mã là một trong những sản phẩm tôi dành nhiều thời gian nghiên cứu. Tôi tham khảo mẫu hiện vật Long mã thời Nguyễn tại đình Đông Giao, Hải Phòng, sau đó nghiên cứu để phát triển thành mô hình đồ chơi.
Điều tôi quan tâm không chỉ là hình dáng của con vật. Đằng sau mỗi hình tượng trong mỹ thuật truyền thống đều có những lớp nghĩa văn hóa. Long mã có đầu rồng, mình ngựa, trên lưng mang biểu tượng Hà Đồ. Hình tượng này gắn với những quan niệm, ước vọng về thái bình, thịnh trị.
Khi đưa vào sản phẩm mới, tôi bổ sung nghi trượng tàn, lọng, quạt và một số chi tiết gợi liên tưởng đến nghi lễ kéo ngựa trong hội Gióng. Qua đó, hình tượng Long mã không chỉ là một con vật trong truyền thuyết mà còn gợi lên tinh thần, ý chí và khát vọng của người Việt.
Còn với đầu sư tử giấy bồi, điều gì khiến anh quyết tâm khôi phục hình mẫu này?
- Tôi sinh ra ở miền quê Hải Dương cũ (nay thuộc Hải Phòng) và luôn có một tình cảm đặc biệt với những hình tượng văn hóa của quê hương. Khi nghiên cứu hình ảnh đầu sư tử xưa tại Lễ hội đền Sượt, tôi nhận thấy hình tượng này có những đặc điểm tạo hình rất riêng.
Đầu sư tử Việt Nam có mũi lớn, trán gồ, mắt lồi và đặc biệt là đôi mắt gắn đôi chép trên trán. Những đặc điểm ấy tạo nên một diện mạo rất khác biệt so với nhiều hình mẫu sư tử mà chúng ta thường thấy hiện nay.
Nhưng cũng chính vì những hình mẫu ấy đang dần mai một nên tôi càng muốn khôi phục. Tôi làm đầu sư tử giấy bồi với nhiều cách phối màu, vừa giữ lại đặc điểm tạo hình cũ, vừa tạo sự gần gũi hơn với công chúng hiện nay.
Anh muốn người trẻ nhận được điều gì khi cầm trên tay một món đồ chơi Trung thu truyền thống?
- Tôi nghĩ điều đầu tiên vẫn là niềm vui. Đồ chơi trước hết phải khiến trẻ em muốn chơi, muốn khám phá. Nhưng nếu sau niềm vui ấy, các em có thể đặt câu hỏi “Con vật này là gì?”, “Vì sao lại tạo hình như vậy?”, “Nó xuất hiện ở đâu trong văn hóa Việt Nam?” thì món đồ chơi đã có thêm một giá trị khác.
Đó cũng là điều tôi muốn hướng tới. Một món đồ chơi có thể trở thành điểm bắt đầu để một đứa trẻ biết thêm về lịch sử, mỹ thuật, tín ngưỡng và những câu chuyện của cha ông.
Nhiều người nói rằng bảo tồn văn hóa không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ. Với anh, làm thế nào để những giá trị truyền thống thực sự sống được trong đời sống hiện đại?
- Tôi đồng ý rằng di sản muốn sống được thì phải có sự tiếp nối. Nếu chỉ cất trong tủ kính hoặc lưu trong sách thì rất khó để di sản đến được với đông đảo công chúng.
Với tôi, sáng tạo trên nền tảng truyền thống là một cách tiếp nối. Chúng ta cần hiểu cái cũ trước khi làm mới nó. Khi đã hiểu tinh thần, hình tượng và giá trị phía sau một sản phẩm, chúng ta có thể tìm cách đưa nó vào những hình thức phù hợp hơn với cuộc sống hiện nay.
Tôi cũng mong ngày càng có nhiều người trẻ quan tâm đến công việc này. Không chỉ vì trách nhiệm bảo tồn mà còn có thể biến tình yêu văn hóa thành một công việc, một nghề nghiệp. Khi những người trẻ có thể sống được bằng sáng tạo trên nền tảng di sản, việc bảo tồn sẽ có thêm một nền tảng bền vững.
