Thuốc lá "ngốn" hàng nghìn tỷ đồng quỹ BHYT, "cướp đi" hơn 100.000 sinh mạng ở Việt Nam mỗi năm

Gánh nặng kinh tế ngày càng lớn

Theo kết quả Điều tra yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm (STEPS) năm 2021 của Bộ Y tế, tỷ lệ người trưởng thành hút thuốc lá tại Việt Nam là 20,8%, tương đương khoảng 15,8 triệu người. Trong đó, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới lên tới 41,1%, trong khi ở nữ giới chỉ khoảng 0,6%.

So với năm 2010, tỷ lệ hút thuốc đã giảm từ 23,8% xuống còn 20,8%. Tuy nhiên, mức giảm chỉ khoảng 3 điểm phần trăm sau hơn một thập kỷ cho thấy công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá vẫn còn nhiều thách thức.

Ở nhóm thanh thiếu niên từ 13-17 tuổi, tỷ lệ sử dụng thuốc lá truyền thống đã giảm đáng kể, từ 5,36% năm 2013 xuống còn 2,78% vào năm 2019. Song, theo Bộ Y tế, sự gia tăng của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng trong giới trẻ đang đặt ra những nguy cơ mới đối với sức khỏe cộng đồng và công tác quản lý.

Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ ba khu vực ASEAN. Đây là thực trạng đáng lo ngại khi thuốc lá là nguyên nhân của nhiều bệnh không lây nhiễm nguy hiểm như ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), tim mạch, đột quỵ..., đồng thời là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong có thể phòng tránh.

Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), mỗi năm có hơn 8 triệu người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó khoảng 1,3 triệu ca là do hút thuốc thụ động. Tại Việt Nam, mỗi năm có hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá. Trong đó, khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc trực tiếp và gần 18.800 người tử vong vì thường xuyên hít phải khói thuốc thụ động.

Tổng chi phí y tế và tổn thất kinh tế do thuốc lá gây ra ước tính lên tới 108,7 nghìn tỷ đồng (năm 2022), tương đương khoảng 1,14% GDP. Trong tổng thiệt hại này, chi phí do tử vong sớm chiếm tới khoảng 79%.

Đáng chú ý, quỹ BHYT đang phải gánh một phần đáng kể trong "hóa đơn" do thuốc lá gây ra. Chi phí khám, chữa bệnh liên quan đến thuốc lá từ quỹ BHYT tăng từ 8,3 nghìn tỷ đồng năm 2019 lên 8,7 nghìn tỷ đồng năm 2022, chiếm khoảng 7,5% tổng chi khám, chữa bệnh từ quỹ BHYT.

Bên cạnh đó, người dân vẫn phải trực tiếp chi trả khoản tiền không nhỏ cho việc điều trị bệnh. Chi tiêu y tế từ tiền túi của các hộ gia đình tăng từ 7,7 nghìn tỷ đồng năm 2019 lên 8,1 nghìn tỷ đồng năm 2022.

Những con số trên cho thấy tác hại của thuốc lá không còn là vấn đề sức khỏe của riêng người hút mà đã trở thành gánh nặng đối với toàn xã hội. Mỗi năm, hàng nghìn tỷ đồng từ quỹ BHYT và nguồn lực của các gia đình phải dành để điều trị những căn bệnh hoàn toàn có thể phòng tránh nếu giảm được tỷ lệ sử dụng thuốc lá.

Hoàn thiện hành lang pháp lý để giảm gánh nặng xã hội

Trước những hệ lụy ngày càng lớn, việc hoàn thiện chính sách pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được đặt ra cấp thiết.

Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội đã quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, tàng trữ, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm chứa chất gây nghiện, gây hại cho sức khỏe con người. Luật Đầu tư cũng đã đưa các sản phẩm này vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh.

Tuy nhiên, theo Bộ Y tế, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sau hơn 13 năm thực hiện đã bộc lộ một số hạn chế, đặc biệt chưa có quy định cụ thể đối với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng cũng như cơ chế xử lý vi phạm đối với các sản phẩm này. Việc sửa đổi Luật nhằm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Quốc hội, bảo đảm sự thống nhất trong hệ thống pháp luật và tăng hiệu quả quản lý nhà nước.

Tình trạng hút thuốc tại các địa điểm công cộng vẫn diễn ra phổ biến, làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm khói thuốc thụ động.(Ảnh: T.H)

Thực tế cho thấy các biện pháp kiểm soát đã bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Theo Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, trước khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực, đơn vị tiếp nhận trung bình 5-6 ca cấp cứu mỗi tháng liên quan đến thuốc lá điện tử. Sau khi các quy định cấm được triển khai, con số này giảm còn khoảng 1-2 ca mỗi tháng.

Cùng với đó, tình trạng quảng cáo công khai thuốc lá điện tử trên mạng xã hội, thông qua người có ảnh hưởng và tại các cửa hàng bán lẻ cũng giảm đáng kể nhờ tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.

Tuy nhiên, theo Ban soạn thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế), để những kết quả bước đầu này được duy trì bền vững, việc hoàn thiện hành lang pháp lý vẫn là yêu cầu cấp thiết. Thực tế cho thấy, bên cạnh hoạt động quảng cáo, việc trưng bày sản phẩm tại các điểm bán vẫn có thể trở thành hình thức tiếp thị trực quan, tác động đến hành vi tiêu dùng, đặc biệt đối với thanh thiếu niên.

Vì vậy, một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Luật sửa đổi là đề xuất cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán. Theo Ban soạn thảo, mặc dù quảng cáo thuốc lá đã bị cấm, song việc trưng bày bao thuốc, tủ kệ, biển hiệu hay vật dụng nhận diện thương hiệu vẫn là hình thức quảng bá, kích thích tiêu dùng, đặc biệt đối với thanh thiếu niên.

Đề xuất này cũng phù hợp với khuyến nghị của Công ước khung về kiểm soát thuốc lá của WHO (FCTC). Đến cuối năm 2024, đã có 59 quốc gia áp dụng quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, trong đó có nhiều nước ASEAN như Thái Lan, Singapore, Brunei, Lào và Malaysia.

Việc giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá không chỉ giúp giảm số ca mắc bệnh và tử vong sớm mà còn góp phần tiết kiệm đáng kể chi phí khám, chữa bệnh, giảm áp lực lên quỹ BHYT và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực y tế. Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu bao phủ BHYT toàn dân và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, việc tiếp tục siết chặt các biện pháp kiểm soát thuốc lá được xem là một trong những giải pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, bảo đảm an sinh xã hội và phát triển kinh tế bền vững.