Cuốn Sử ký Tư Mã Thiên do Nhượng Tống dịch, xuất bản lần đầu năm 1944
Như tôi được biết, bản dịch Sử ký Tư Mã Thiên của Nhượng Tống có một bí ẩn rất lớn về văn bản nguồn. Bản thân ông cũng có viết khá chi tiết về vấn đề này trong ấn phẩm mới tái bản. Vậy xin ông cho biết thêm về bí ẩn đó?
Đúng như những gì anh nói. Bản dịch Sử ký Tư Mã Thiên của Nhượng Tống có điểm khúc mắc lớn nhất là văn bản nguồn. Sở dĩ nói vậy vì bản dịch này tương đối ngắn mà các phần trong đó lại không thống nhất. Phần thì có sự xuất hiện của Lâm Tây Trọng, phần thì không. Phần thì trích đoạn cuối, phần thì lấy đoạn đầu, nhưng cũng có phần lấy đoạn giữa từ các văn bản trong Sử ký ra để dịch. Thậm chí có phần còn mang dấu hiệu không phải văn của Tư Mã Thiên.
Điều này phần nào cho thấy Nhượng Tống không căn cứ hoàn toàn vào bản gốc Sử ký của Tư Mã Thiên, mà có khả năng ông đã sử dụng nhiều nguồn để dịch, kể cả nguồn không hẳn là Sử ký.
Vậy trong suốt thời gian từ khi bản dịch của Nhượng Tống ra đời cho đến nay, chưa có ai nhận ra điều này?
Thực ra vào năm 2016, trên blog Nhị Linh, một tài khoản tên Quach Hien – theo như tôi nghe nói là Quách Hiền, một nhà nghiên cứu – đã chỉ ra nguồn gốc bản dịch của Nhượng Tống là quyển thứ 8 trong bộ sách Cổ văn tích nghĩa của Lâm Tây Trọng. Từ sau Quách Hiền cho đến trước khi bản hiệu khảo của tôi được công bố thì xem chừng vẫn chưa có thêm một phát hiện nào mới liên quan đến vấn đề này.
Vậy ông có thể cho biết trong bản hiệu khảo có thêm những thông tin nào mới liên quan đến văn bản nguồn?
Trong bài viết nhỏ của tôi ở cuối sách, tôi dành phần lớn dung lượng để nói đến Cổ văn tích nghĩa. Một mặt tôi kế thừa phát hiện của Quách Hiền, mặt khác tôi chỉ ra những “lỗ hổng” về mặt văn bản khi so sánh Cổ văn tích nghĩa với bản dịch của Nhượng Tống.
Thứ nhất, dịch giả không chỉ dùng quyển 8 Cổ văn tích nghĩa mà còn dùng thêm một văn bản nữa ở quyển thứ 9, đó là Lời tán về truyện Tư Mã Thiên, vốn được rút ra từ Hán thư của Ban Cố.
Thứ hai, nhiều phần trong bản dịch không có “Lời bàn của Lâm Tây Trọng” thì tôi xác định là lấy từ nguồn khác Cổ văn tích nghĩa. Về cơ bản, nhiều phần được dịch từ Sử ký nhưng có lược bớt ít nhiều, như Thế gia Ngô Thái Bá, Thế gia Lưu Hầu, Truyện tướng quân Lý Quảng…
Xem ra bản dịch này một phần được dịch từ Cổ văn tích nghĩa của Lâm Tây Trọng, một phần là Sử ký nhưng có lược bớt. Nhưng liệu rằng Nhượng Tống có chỉ dùng đúng hai nguồn đó thôi không?
Vâng, như anh đoán. Dù đã xác định được các phần không phải dịch từ Cổ văn tích nghĩa cũng như có phần dịch từ Sử ký, nhưng vẫn có bốn phần mang dấu hiệu lạ, là Bữa tiệc Hồng Môn, Trận Cai Hạ, Thế gia thày Khổng và Hàn Tín khi về Hán.
Trong quá trình so sánh, đối chiếu, tôi nhận thấy các phần này không hẳn là Sử ký của Tư Mã Thiên. Cụ thể:
Phần Bữa tiệc Hồng Môn và Hàn Tín khi về Hán có dấu hiệu được dịch từ Tư trị thông giám.
Phần Trận Cai Hạ là thú vị nhất. Văn bản này có đoạn đầu mang dấu vết của Tư trị thông giám, nhưng đoạn giữa lại xuất hiện bài thơ của Hạng Vũ, vốn chỉ được chép trong Sử ký mà sau này các sách như Hán thư hay Tư trị thông giám không đưa vào.
Xin nói thêm, ba văn bản này được tôi chọn để tìm tranh tương ứng rồi đưa lên bìa sách với ý tưởng “Tư Mã này là Tư Mã nào?”, như vậy cũng là ngầm nói đến việc Nhượng Tống có sử dụng văn bản của Tư Mã Quang.
Cuối cùng là phần Thế gia thày Khổng. Văn bản này có đoạn đầu trình bày khác trật tự so với Sử ký. Đoạn cuối lại tính thời gian khác hẳn với văn của Tư Mã Thiên. Đến phần “Lời tán” là được lấy từ Cổ văn tích nghĩa. Tôi cho rằng đây là phần khó xác định được văn bản nguồn nhất. Mới đây, trong lúc nói chuyện về văn bản này, thầy Cúc Hiên trong ngành Hán – Nôm có bảo tôi thử so với Luận ngữ xem. Tôi có so và xem chừng cũng không phải Nhượng Tống lấy nguồn dịch từ sách này.
Nếu như vậy, tại sao ông không đưa ra kết luận cụ thể về văn bản nguồn?
Sở dĩ tôi không đưa ra kết luận chính thức mà chỉ nêu ra các khả năng là vì tự biết bản thân chưa đủ khả năng để làm việc ấy. Tôi không phải người trong ngành nghiên cứu lịch sử hay Hán – Nôm nên không rõ liệu rằng có sách nào đó viết đúng như những gì mà Nhượng Tống đã dịch.
Công việc ấy xin đành nhường cho những ai quan tâm đến bản dịch, đến dịch giả. Tôi chỉ xin đóng góp một chút sức mọn trong việc nêu ra các dấu hiệu không phải Sử ký ở một số phần mà thôi.
Xin cảm ơn ông về những chia sẻ quý giá!
Theo dõi chúng tôi trên:
(PLM) - Khác với hai mùa trước chỉ tổ chức cho vận động viên là nhà báo, phóng viên, giải leo núi "Bước chân trên mây" mùa 3, do báo Pháp luật Việt Nam phối hợp với tỉnh Lai Châu đã mở rộng đối tượng tham gia với cộng đồng đam mê trekking. Quy mô tối đa của giải là 500 vận động viên, gồm 100 nhà báo, phóng viên và 400 vận động viên phong trào. Giải gồm ba cự ly thi đấu: 5km; 11km và 22km dành riêng cho nhà báo, phóng viên. Theo dự kiến giải leo núi “Bước chân trên mây - Chinh phục con đường đá cổ Pavi năm 2026” sẽ chính thức diễn ra vào ngày 4.10.2026 tại xã Sin Suối Hồ, tỉnh Lai Châu.
(PLM) - Quảng cáo rầm rộ, tung hô là "hàng chính hãng", " hàng chất lượng cao" , thương hiệu mũ bảo hiểm Masontex đã tạo nên một “ma trận” bủa vây người tiêu dùng trên các sàn thương mại điện tử. Thế nhưng, đằng sau những lời "quảng cáo có cánh" là hàng nghìn chiếc mũ bảo hiểm Mansontex không rõ nguồn gốc, xuất xứ và có dấu hiệu không đảm bảo chất lượng, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn đối với người tiêu dùng.
Nhóm PV
(PLM) - Nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cùng đoàn công tác đã đến tỉnh Quảng Trị dâng hương, dâng hoa tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ tại nhiều di tích lịch sử, nghĩa trang quốc gia. Chuỗi hoạt động thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với những người đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, đồng thời góp phần lan tỏa truyền thống "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa" của dân tộc.
(PLM) - Vừa qua, tại trụ sở văn phòng đại diện Tp.HCM, Báo Pháp Luật Việt Nam phối hợp cùng CLB Doanh Nhân và Pháp Luật tổ chức Lễ công bố Chương trình Carvan Tuyên truyền phổ biến pháp luật về ATGT học đường, thiện nguyện - kết nối giao thương lần 4, diễn ra từ ngày 18 đến ngày 20 tháng 9, năm 2026 tại xã Tuy Đức - tỉnh Lâm Đồng, với chủ đề: "Vững tay lái – Sáng đường biên".
(PLM) - Ra đời từ phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân vào ngày 28/7/1929, trải qua hành trình 97 năm đồng hành cùng những thăng trầm của lịch sử dân tộc, Công đoàn Việt Nam luôn kiên định với một sứ mệnh thiêng liêng: đại diện, chăm lo và bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người lao động. Viết tiếp trang sử vẻ vang ấy, các cấp công đoàn cơ sở hôm nay vẫn đang không ngừng đổi mới, hiện thực hóa sứ mệnh bằng những phong trào thi đua thiết thực và nhân văn.
(PLM) - Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những mất mát, hy sinh của các thế hệ đi trước vẫn luôn là dấu ấn không thể phai mờ trong ký ức dân tộc. Đằng sau nền độc lập, hòa bình hôm nay là máu xương của những người con đã ngã xuống và những giọt nước mắt âm thầm của các Mẹ Việt Nam anh hùng. Những câu chuyện ấy không chỉ nằm lại ở quá khứ mà còn là lời nhắc nhở, là động lực, là gương soi để thế hệ hôm nay dựng xây Tổ quốc.
(PLM) - Tháng 7 về, trong không khí tri ân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7), hành trình tìm về những vùng quê cách mạng ở Thanh Hóa để thăm các Mẹ Việt Nam anh hùng khiến người ta không khỏi nghẹn lòng. Ở đó, có những người mẹ đã dành trọn tuổi xuân, dành cả những người thân yêu nhất cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Sau những năm tháng chiến tranh đi qua, nỗi đau mất chồng, mất con vẫn lặng lẽ nằm lại trong ánh mắt, trong từng câu chuyện kể của các mẹ.
(PLM) - Chiều 24/7, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quảng Xương, Đảng ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Quảng Ninh (tỉnh Thanh Hóa) tổ chức Lễ cầu siêu, dâng hoa, dâng hương tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026). Hoạt động nhằm tri ân những người đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, đồng thời khơi dậy tinh thần yêu nước của các thế hệ hôm nay.
(PLM) - Vừa qua, Báo Pháp luật Việt Nam nhận được thông tin phản ánh của người dân trên địa bàn xã Bình Minh, Hà Nội về việc tại đây tồn tại một số nhà xưởng cho thuê làm kho chứa hàng hóa, nhưng không đủ điều kiện, chưa được cấp giấy phép đảm bảo phòng cháy chữa cháy, tiềm ẩn nhiều nguy cơ cháy nổ cho khu vực. Theo thông tin nắm được khu đất trên được nhà nước cấp GCNQSDĐ cho công ty NTL với mục đích sử dụng đất “thực hiện dự án sản xuất vật liệu xây dựng”, thời hạn sử dụng đến năm 2058. Tuy nhiên thực tế hiện nay công ty đang cho xây dựng các khu nhà xưởng để khai thác việc cho thuê chứa hàng hóa. Vậy câu hỏi đặt ra công ty NTH đã thực hiện đúng mục đích sử dụng đất do nhà nước cấp phép hay chưa?
(PLM) - Sau khi Báo Pháp luật Việt Nam phản ánh những băn khoăn của người dân về quá trình tu bổ, tôn tạo chùa Trung Kính Thượng. Tại buổi làm việc, Ban Quản lý dự án phường Yên Hòa, TP Hà Nội cho biết đã nhiều lần tổ chức lấy ý kiến với trụ trì và các bên liên quan lắng nghe, tiếp thu những ý kiến góp ý. Theo đó, với những kiến nghị có cơ sở, phù hợp với yêu cầu bảo tồn di tích, đơn vị đã tiếp thu và nghiên cứu điều chỉnh.
