Cuốn Sử ký Tư Mã Thiên do Nhượng Tống dịch, xuất bản lần đầu năm 1944
Như tôi được biết, bản dịch Sử ký Tư Mã Thiên của Nhượng Tống có một bí ẩn rất lớn về văn bản nguồn. Bản thân ông cũng có viết khá chi tiết về vấn đề này trong ấn phẩm mới tái bản. Vậy xin ông cho biết thêm về bí ẩn đó?
Đúng như những gì anh nói. Bản dịch Sử ký Tư Mã Thiên của Nhượng Tống có điểm khúc mắc lớn nhất là văn bản nguồn. Sở dĩ nói vậy vì bản dịch này tương đối ngắn mà các phần trong đó lại không thống nhất. Phần thì có sự xuất hiện của Lâm Tây Trọng, phần thì không. Phần thì trích đoạn cuối, phần thì lấy đoạn đầu, nhưng cũng có phần lấy đoạn giữa từ các văn bản trong Sử ký ra để dịch. Thậm chí có phần còn mang dấu hiệu không phải văn của Tư Mã Thiên.
Điều này phần nào cho thấy Nhượng Tống không căn cứ hoàn toàn vào bản gốc Sử ký của Tư Mã Thiên, mà có khả năng ông đã sử dụng nhiều nguồn để dịch, kể cả nguồn không hẳn là Sử ký.
Vậy trong suốt thời gian từ khi bản dịch của Nhượng Tống ra đời cho đến nay, chưa có ai nhận ra điều này?
Thực ra vào năm 2016, trên blog Nhị Linh, một tài khoản tên Quach Hien – theo như tôi nghe nói là Quách Hiền, một nhà nghiên cứu – đã chỉ ra nguồn gốc bản dịch của Nhượng Tống là quyển thứ 8 trong bộ sách Cổ văn tích nghĩa của Lâm Tây Trọng. Từ sau Quách Hiền cho đến trước khi bản hiệu khảo của tôi được công bố thì xem chừng vẫn chưa có thêm một phát hiện nào mới liên quan đến vấn đề này.
Vậy ông có thể cho biết trong bản hiệu khảo có thêm những thông tin nào mới liên quan đến văn bản nguồn?
Trong bài viết nhỏ của tôi ở cuối sách, tôi dành phần lớn dung lượng để nói đến Cổ văn tích nghĩa. Một mặt tôi kế thừa phát hiện của Quách Hiền, mặt khác tôi chỉ ra những “lỗ hổng” về mặt văn bản khi so sánh Cổ văn tích nghĩa với bản dịch của Nhượng Tống.
Thứ nhất, dịch giả không chỉ dùng quyển 8 Cổ văn tích nghĩa mà còn dùng thêm một văn bản nữa ở quyển thứ 9, đó là Lời tán về truyện Tư Mã Thiên, vốn được rút ra từ Hán thư của Ban Cố.
Thứ hai, nhiều phần trong bản dịch không có “Lời bàn của Lâm Tây Trọng” thì tôi xác định là lấy từ nguồn khác Cổ văn tích nghĩa. Về cơ bản, nhiều phần được dịch từ Sử ký nhưng có lược bớt ít nhiều, như Thế gia Ngô Thái Bá, Thế gia Lưu Hầu, Truyện tướng quân Lý Quảng…
Xem ra bản dịch này một phần được dịch từ Cổ văn tích nghĩa của Lâm Tây Trọng, một phần là Sử ký nhưng có lược bớt. Nhưng liệu rằng Nhượng Tống có chỉ dùng đúng hai nguồn đó thôi không?
Vâng, như anh đoán. Dù đã xác định được các phần không phải dịch từ Cổ văn tích nghĩa cũng như có phần dịch từ Sử ký, nhưng vẫn có bốn phần mang dấu hiệu lạ, là Bữa tiệc Hồng Môn, Trận Cai Hạ, Thế gia thày Khổng và Hàn Tín khi về Hán.
Trong quá trình so sánh, đối chiếu, tôi nhận thấy các phần này không hẳn là Sử ký của Tư Mã Thiên. Cụ thể:
Phần Bữa tiệc Hồng Môn và Hàn Tín khi về Hán có dấu hiệu được dịch từ Tư trị thông giám.
Phần Trận Cai Hạ là thú vị nhất. Văn bản này có đoạn đầu mang dấu vết của Tư trị thông giám, nhưng đoạn giữa lại xuất hiện bài thơ của Hạng Vũ, vốn chỉ được chép trong Sử ký mà sau này các sách như Hán thư hay Tư trị thông giám không đưa vào.
Xin nói thêm, ba văn bản này được tôi chọn để tìm tranh tương ứng rồi đưa lên bìa sách với ý tưởng “Tư Mã này là Tư Mã nào?”, như vậy cũng là ngầm nói đến việc Nhượng Tống có sử dụng văn bản của Tư Mã Quang.
Cuối cùng là phần Thế gia thày Khổng. Văn bản này có đoạn đầu trình bày khác trật tự so với Sử ký. Đoạn cuối lại tính thời gian khác hẳn với văn của Tư Mã Thiên. Đến phần “Lời tán” là được lấy từ Cổ văn tích nghĩa. Tôi cho rằng đây là phần khó xác định được văn bản nguồn nhất. Mới đây, trong lúc nói chuyện về văn bản này, thầy Cúc Hiên trong ngành Hán – Nôm có bảo tôi thử so với Luận ngữ xem. Tôi có so và xem chừng cũng không phải Nhượng Tống lấy nguồn dịch từ sách này.
Nếu như vậy, tại sao ông không đưa ra kết luận cụ thể về văn bản nguồn?
Sở dĩ tôi không đưa ra kết luận chính thức mà chỉ nêu ra các khả năng là vì tự biết bản thân chưa đủ khả năng để làm việc ấy. Tôi không phải người trong ngành nghiên cứu lịch sử hay Hán – Nôm nên không rõ liệu rằng có sách nào đó viết đúng như những gì mà Nhượng Tống đã dịch.
Công việc ấy xin đành nhường cho những ai quan tâm đến bản dịch, đến dịch giả. Tôi chỉ xin đóng góp một chút sức mọn trong việc nêu ra các dấu hiệu không phải Sử ký ở một số phần mà thôi.
Xin cảm ơn ông về những chia sẻ quý giá!
Theo dõi chúng tôi trên:
(PLM) - Sáng 28/2, Trường Đại học Luật Hà Nội đã tổ chức Lễ phát động “Tết trồng cây đời đời nhớ ơn Bác Hồ” nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, tại cơ sở 2, tỉnh Bắc Ninh.
Theo Nghị định số 357 do Chính phủ ban hành ngày 31.12.2025, có hiệu lực từ ngày 01.3.2026 quy định về xây dựng và quản lý hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về nhà ở và thị trường bất động sản, mỗi căn nhà (bao gồm cả chung cư hoặc nhà ở riêng lẻ) và bất động sản trong công trình xây dựng sẽ được cấp mã định danh điện tử riêng.
Plm - Sáng 27/2, tại Hà Nội, Bộ Tư pháp tổ chức cuộc họp lấy ý kiến đóng góp nhằm hoàn thiện dự thảo báo cáo trình Bộ Chính trị về công tác kiểm soát thủ tục hành chính. Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tịnh dự chủ trì cuộc họp; Tham dự có đại diện Văn phòng Chính phủ, Bộ Công an, Bộ Nội Vụ, Bộ Khoa học và Công nghệ, các đơn vị trực thuộc Bộ Tư pháp
(PLM) - Chùa Thắng Nghiêm là ngôi cổ tự nổi danh tại thôn Khúc Thủy, xã Bình Minh, Hà Nội. Với lối kiến trúc mang đậm dấu ấn Mật tông pha lẫn nét truyền thống Phật giáo Việt Nam, chùa Thắng Nghiêm là một điểm đến lý tưởng cho những ai muốn tìm hiểu về Phật giáo và tận hưởng không gian thanh tịnh.
(PLM) - Ngày 26/2, tại Hà Nội – Trường Đại học Luật Hà Nội đã phối hợp với Đại học Ultrecht (Hà Lan) tổ chức Hội thảo quốc tế với chủ đề “Phòng ngừa tội phạm xuyên quốc gia trong kỷ nguyên số”.
(PLM) - Bất chấp mưa lạnh và giá vàng vọt lên khoảng 185 triệu đồng/lượng, người dân Hà Nội vẫn đổ về các cửa hàng vàng bạc trong ngày vía Thần Tài (mùng 10 tháng Giêng năm Bính Ngọ 2026). Đáng chú ý, giữa mặt bằng giá cao kỷ lục, các sản phẩm “vàng mini” 0,05 - 0,1 chỉ trở thành lựa chọn lên ngôi, giúp nhiều khách hàng, đặc biệt là người trẻ, dễ dàng mua vàng “lấy vía” đầu năm.
(PLM) - Sáng 25/2, tại Hà Nội, Ban Bí thư Trung ương Đảng tổ chức Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Hội nghị được tổ chức theo hình thức trực tiếp tại Hội trường Diên Hồng, kết hợp trực tuyến tới các điểm cầu ở Trung ương và các tỉnh. Tại điểm cầu Bộ Tư pháp có các đồng chí Mai Lương Khôi, Nguyễn Thanh Ngọc, Thứ trưởng Bộ Tư pháp; đồng chí Nguyễn Quang Thái, Phó Bí thư chuyên trách Đảng ủy Bộ; cùng các đồng chí Ủy viên Ban Thường vụ, Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ Bộ và đại diện các đảng bộ, chi bộ trực thuộc.
PLm - Trong đời sống chăm sóc sức khỏe của người Việt, y học cổ truyền vẫn giữ vị trí bền bỉ và gần gũi. Từ những bài thuốc nam quen thuộc đến các cơ sở điều trị theo phương pháp truyền thống, nhiều người tìm đến khi mắc bệnh mạn tính hoặc trong giai đoạn phục hồi sau điều trị hiện đại.
Ngày 21/02, tức ngày 5 Tết, tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam các hoạt động trải nghiệm lễ hội đặc trưng như: Viết thư pháp, nặn tò he, in tranh Đông Hồ, tô vẽ tranh 12 con giáp, múa sạp, tung còn, ném pao và nhiều trò chơi dân gian của các dân tộc thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế tới tham quan, trải nghiệm
Chiều ngày 22.2, tức ngày mùng 6 tết, người dân từ các tỉnh thành trở về Hà Nội sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán kéo dài. Trái ngược với cảnh ùn tắc mọi năm, các cửa ngõ của thủ đô khá thông thoáng.
