"Đừng để ứng phó sự cố môi trường bị chia cắt theo từng loại kế hoạch"

Cách làm này có thể phù hợp trong giai đoạn đầu khi hệ thống pháp luật từng bước hình thành các mảng quản lý chuyên ngành. Nhưng từ thực tiễn ứng phó sự cố, một câu hỏi lớn đang đặt ra: khi sự cố xảy ra, điều quan trọng nhất là tên gọi của kế hoạch, hay là tác nhân đó gây hại đến đâu, lan truyền như thế nào và ai đủ khả năng kiểm soát?

Bàn luận về nội dung này, phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam đã có cuộc trao đổi với ông Phạm Văn Sơn - Giám đốc Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam. Ông Phạm Văn Sơn cho rằng, đã đến lúc cần chuyển từ tư duy quản lý theo hồ sơ riêng lẻ sang quản trị rủi ro môi trường theo hướng tích hợp.

Ông Phạm Văn Sơn - Giám đốc Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam. (Ảnh NVCC)

Không nên bắt đầu từ câu hỏi “đã có kế hoạch chưa”

- Thưa ông, vì sao ông nhiều lần đề xuất cần tích hợp các kế hoạch chuyên ngành vào một kế hoạch ứng phó sự cố môi trường chung?

Ông Phạm Văn Sơn: Tôi nghĩ vấn đề nằm ở cách chúng ta đặt câu hỏi.

Hiện nay, nhiều nơi vẫn hỏi doanh nghiệp theo kiểu: Đã có kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu chưa? Đã có biện pháp hoặc kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố hóa chất chưa? Đã có kế hoạch ứng phó sự cố chất thải chưa? Đã có kế hoạch ứng phó sự cố môi trường chưa?

Cách hỏi đó không sai về thủ tục, nhưng nếu dừng ở đó thì rất dễ hình thức. Doanh nghiệp có thể có đủ các loại kế hoạch liên quan theo quy định, nhưng khi sự cố thật xảy ra thì không chắc họ biết phải ứng cứu như thế nào, huy động ai, dùng thiết bị gì, bảo vệ người dân ra sao, phục hồi môi trường thế nào.

Một trong những hoạt động ứng phó sự cố môi trường. (Ảnh: NVCC)

Theo tôi, câu hỏi đúng phải là: Doanh nghiệp/cơ sở có những nguy cơ sự cố gì? Nếu xảy ra, tác nhân đó có thể lan đến đâu? Ảnh hưởng đến người dân, nguồn nước, đất, không khí, sông hồ, khu dân cư như thế nào? Lực lượng, thiết bị, vật tư, quy trình, hợp đồng ứng phó và phương án phục hồi môi trường ra sao?

Đó mới là bản chất của quản trị sự cố môi trường.

Dầu, hóa chất, chất thải, nước thải, bùn thải, khí độc hay nước chữa cháy nhiễm bẩn có thể khác nhau về tính chất kỹ thuật. Nhưng khi chúng vượt quá kiểm soát, phát tán ra môi trường và gây hại cho con người, nguồn nước, đất, không khí, hệ sinh thái thì về bản chất đó là sự cố môi trường do tác nhân cụ thể.

Vì vậy, nên thống nhất cách gọi: sự cố môi trường do dầu, sự cố môi trường do hóa chất, sự cố môi trường do chất thải, sự cố môi trường do cháy nổ gây ô nhiễm thứ cấp, sự cố môi trường do thiên tai kích hoạt, hoặc sự cố môi trường đa tác nhân.

- Có phải lâu nay chúng ta đang quản lý sự cố theo “đầu mối hành chính” nhiều hơn là theo bản chất rủi ro môi trường không, thưa ông?

Ông Phạm Văn Sơn: Đúng là có tình trạng đó. Một tác nhân gây sự cố thường bị kéo về một đầu mối quản lý quen thuộc: hóa chất thì nghĩ đến ngành công thương; tràn dầu thì có nơi giao cho bộ phận tài nguyên nước, biển đảo, quân sự hoặc một đầu mối được phân công riêng; chất thải thì thường gắn với bộ phận quản lý môi trường hoặc quản lý chất thải.

Sự phân công theo chuyên môn là cần thiết. Nhưng sự cố trong đời thực không đi theo ranh giới phòng ban. Nó đi theo dòng nước, cống thoát nước, hướng gió, địa hình, khu dân cư và nguồn nước.

Hoạt động ứng phó sự cố tràn dầu/hóa chất đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư ban đầu rất tốn kém cho các trang thiết bị và phải định kỳ duy tu bảo dưỡng. (Ảnh: NVCC)

Cần phân biệt rõ giữa quản lý một chất, một hàng hóa, một hoạt động trong điều kiện bình thường với quản lý hậu quả khi chất đó thoát khỏi kiểm soát. Hóa chất trong sản xuất, kinh doanh, lưu thông thì ngành Công Thương có vai trò rất quan trọng. Xăng dầu cũng có cơ chế quản lý chuyên ngành. Chất thải có hệ thống quản lý riêng về phát sinh, thu gom, vận chuyển, lưu giữ, xử lý.

Nhưng khi hóa chất thoát vào cống, dầu tràn ra sông, nước rỉ rác xâm nhập vào nước ngầm, bùn thải theo mưa chảy vào hồ, nước chữa cháy cuốn theo hóa chất ra môi trường, thì câu chuyện không còn là quản lý hàng hóa hay quản lý cơ sở đơn thuần nữa. Đó là bảo vệ con người, bảo vệ môi trường và phục hồi môi trường sau sự cố.

Không nên nhìn đây là chuyện ai lấn sân ai. Ngành Công Thương cung cấp dữ liệu và chuyên môn về hóa chất, xăng dầu, quy trình công nghiệp, điều kiện lưu chứa, thông tin an toàn hóa chất. Ngành Công an phụ trách phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ, bảo vệ hiện trường.

Lực lượng quân sự, phòng thủ dân sự bảo đảm chỉ huy, lực lượng, phương tiện trong tình huống lớn. Ngành Xây dựng, thoát nước nắm hệ thống cống, trạm bơm, hồ điều hòa, dòng chảy đô thị.

Ngành Y tế đánh giá nguy cơ sức khỏe cộng đồng. Ngành Môi trường phải giữ vai trò đánh giá tác động, quan trắc, khoanh vùng ô nhiễm, quản lý chất thải sau ứng phó và giám sát phục hồi môi trường. Vấn đề là các vai trò ấy phải nằm trong một cơ chế chỉ huy thống nhất.

Một kế hoạch chung không có nghĩa là xóa chuyên ngành

- Như vậy, có thể hiểu ông không phủ nhận các yêu cầu chuyên ngành, mà muốn đặt chúng trong một khung ứng phó chung để dễ chỉ huy, dễ huy động và dễ kiểm soát hơn?

Ông Phạm Văn Sơn: Đúng vậy. Vấn đề không phải là bỏ chuyên ngành, mà là không để chuyên ngành bị tách rời thành những “ốc đảo” kế hoạch. Mỗi tác nhân vẫn cần yêu cầu kỹ thuật riêng, lực lượng riêng, thiết bị riêng và quy trình an toàn riêng.

Nhưng khi sự cố xảy ra, tất cả phải được đặt trong một cơ chế chỉ huy thống nhất, vì hậu quả cuối cùng vẫn là tác động đến con người, môi trường và đời sống xã hội.

Các doanh nghiệp hiện nay rất cần các lớp đào tạo tập huấn về kỹ năng ứng phó sự cố tràn dầu. (Ảnh: NVCC)

- Nếu tích hợp như vậy, có lo làm mờ vai trò của các quy định chuyên ngành không, thưa ông?

Ông Phạm Văn Sơn: Không. Tôi không đề xuất xóa chuyên ngành. Ngược lại, chuyên ngành phải được giữ, nhưng đặt đúng vị trí.

Nên tích hợp thành một kế hoạch phòng ngừa, ứng phó sự cố môi trường chung. Phần lõi là cơ chế dùng chung: nhận diện nguy cơ, phân cấp sự cố, tiếp nhận thông tin, chỉ huy hiện trường, huy động lực lượng, truyền thông, tài chính, quan trắc, khắc phục và phục hồi môi trường.

Còn các nội dung chuyên ngành như dầu, hóa chất, chất thải, nước thải, cháy nổ, thiên tai, vận chuyển hàng nguy hiểm… nên trở thành phụ lục kỹ thuật hoặc kịch bản ứng phó.

Phụ lục về dầu phải nêu rõ vật tư thấm dầu, phao quây, bơm hút, bể chứa tạm, cách xử lý rác nhiễm dầu. Phụ lục hóa chất phải nêu cách nhận diện hóa chất, thiết bị bảo hộ, vùng nóng - vùng ấm - vùng lạnh, trung hòa, hấp phụ, khử nhiễm. Phụ lục chất thải phải nêu cách thu gom, lưu giữ, phân loại, vận chuyển, xử lý chất thải phát tán. Phụ lục cháy nổ phải tính đến khói độc, nước chữa cháy nhiễm bẩn, tro bụi, bùn sau cháy.

Tích hợp không có nghĩa là cộng cơ học nhiều bản kế hoạch vào một tập hồ sơ dày hơn. Tích hợp là thống nhất cơ sở dữ liệu nguy cơ, cơ chế tiếp nhận thông tin, chỉ huy hiện trường, huy động lực lượng, tài chính, quan trắc, phục hồi môi trường. Còn kỹ thuật đặc thù của từng tác nhân vẫn phải được quy định riêng, đủ sâu và đủ khả năng vận hành.

Ngay cả trong thẩm định, cách tiếp cận tích hợp cũng không làm mất chuyên môn. Vấn đề không phải là lập nhiều hội đồng cho nhiều loại kế hoạch, mà là tổ chức một hội đồng đủ thành phần chuyên môn để nhìn được toàn bộ rủi ro của cơ sở hoặc địa bàn.

Nói cách khác, đó là một bộ não chỉ huy, nhiều cánh tay kỹ thuật.

Doanh nghiệp cần giảm gánh nặng hình thức, nhưng tăng trách nhiệm thực chất

- Với doanh nghiệp, cách tiếp cận tích hợp sẽ giúp gì, thưa ông?

Ông Phạm Văn Sơn: Cũng cần nhìn thẳng rằng, nếu cơ quan quản lý chỉ yêu cầu doanh nghiệp lập từng loại kế hoạch riêng lẻ theo từng văn bản chuyên ngành thì có thể thuận cho việc kiểm tra hồ sơ, nhưng lại đẩy chi phí, thời gian và áp lực thủ tục về phía doanh nghiệp.

Khi đó, doanh nghiệp dễ làm kế hoạch để đủ điều kiện, còn cơ quan quản lý dễ kiểm tra theo danh mục hồ sơ, nhưng năng lực ứng phó thực chất không tăng lên tương ứng.

Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng, tập huấn từng kế hoạch ứng phó sự cố. (Ảnh: NVCC)

Một doanh nghiệp không nên bị buộc phải chạy theo quá nhiều bộ hồ sơ rời rạc, trong khi nội dung lặp lại: thông tin cơ sở, lực lượng, điện thoại, sơ đồ, quy trình báo cáo, trang thiết bị, diễn tập. Việc lặp lại này vừa tốn kém, vừa dễ làm cho người lập hồ sơ đối phó.

Nhưng doanh nghiệp cũng không thể chỉ có một bản kế hoạch chung chung. Họ phải làm rõ: nguy cơ của mình là gì, tác nhân nào nguy hiểm nhất, tình huống xấu nhất là gì, chất ô nhiễm sẽ đi theo đường nào, doanh nghiệp/cơ sở có công trình, thiết bị phòng ngừa chủ động không, có trang bị vật tư chuyên dụng không, có nhân sự được huấn luyện không, có hợp đồng với đơn vị ứng phó chuyên nghiệp không, có diễn tập không.

Quản lý hiện đại phải chuyển từ câu hỏi “Doanh nghiệp/cơ sở đã có đủ kế hoạch ứng phó sự cố chưa?” sang câu hỏi “Doanh nghiệp/cơ sở đã có năng lực ứng phó sự cố thật chưa?”. Kế hoạch không phải là sản phẩm cuối cùng của quản lý sự cố; năng lực sẵn sàng ứng phó mới là sản phẩm cuối cùng.

Bảo vệ môi trường bắt đầu từ nhận thức đúng

- Từ những phân tích trên, theo ông, điều cần thay đổi trước hết là quy định pháp luật, cách tổ chức thực hiện hay nhận thức của cơ quan quản lý và doanh nghiệp?

Ông Phạm Văn Sơn: Tôi cho rằng phải bắt đầu từ nhận thức. Quy định pháp luật rất quan trọng, tổ chức thực hiện cũng rất quan trọng, nhưng nếu nhận thức vẫn chia cắt sự cố theo tên gọi hồ sơ, theo đầu mối quản lý hay theo “phần việc” của từng cơ quan, thì dù có thêm bao nhiêu kế hoạch nữa, hiệu quả thực tế cũng khó thay đổi.

Bảo vệ môi trường không bắt đầu từ một tập hồ sơ, mà bắt đầu từ nhận thức đúng. (Ảnh: NVCC)

Tôi hoạt động trong lĩnh vực phòng ngừa ứng phó sự cố môi trường nhiều năm, gặp nhiều doanh nghiệp, nhiều địa phương. Tôi thấy có một điều rất rõ: bảo vệ môi trường không bắt đầu từ một tập hồ sơ, mà bắt đầu từ nhận thức đúng.

Nếu nhận thức sai, chúng ta sẽ làm rất nhiều việc nhưng hiệu quả thấp. Làm nhiều kế hoạch mà vẫn không sẵn sàng. Thẩm định nhiều hồ sơ mà không nhìn thấy đường lan truyền rủi ro. Phân chia nhiều trách nhiệm mà khi sự cố xảy ra lại lúng túng.

Tôi không mong thay đổi ngay trong một ngày. Nhưng nếu nói mãi, viết mãi, tập huấn mãi, diễn tập mãi, rồi một lúc nào đó lãnh đạo, cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp cùng nhận ra rằng điều quan trọng nhất không phải là tên của kế hoạch, mà là năng lực phòng ngừa và ứng phó thực chất, khi đó quản lý môi trường sẽ bớt hình thức hơn.

Sự cố môi trường không nên bị chia cắt bởi tên gọi của từng loại kế hoạch. Dầu, hóa chất, chất thải hay nước chữa cháy nhiễm độc chỉ là các tác nhân khác nhau. Cái chúng ta phải quản lý là nguy cơ, đường lan truyền, hậu quả và năng lực ứng phó.

Nếu làm được điều đó, doanh nghiệp sẽ đỡ bị áp lực thủ tục hơn, địa phương dễ chỉ huy hơn, cơ quan quản lý nhìn đầy đủ hơn. Quan trọng nhất là người dân, môi trường, nguồn nước, đất đai và không khí được bảo vệ tốt hơn.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!