Hai họa sĩ “Hội hè miên man”

Triển lãm “Hội hè miên man” mượn tiêu đề cuốn hồi kí của Hemingway để ám tả về sức sống của một chất liệu nghệ thuật: sơn mài sẽ luôn là một “Hội hè miên man” trong dòng chảy hội họa truyền thống của người Việt.

Phi Phi Oanh gợi nhớ đời sống thôn dã

Phi Phi Oanh đem tới 4 tác phẩm nằm trong các series từng tạo nên tên tuổi của cô: Scry, Pro Se và một bức sắp đặt A Moveable Feast, về những bữa cơm Việt, cả ngày lễ, Tết và ngày thường. Quan tâm tới mảng đề tài về văn hóa Việt truyền thống, Phi Phi Oanh theo dõi sự dịch chuyển của nền văn hóa này và tham gia vào quá trình đó bằng những sáng tạo đột phá trong việc kết hợp sơn mài với các chất liệu định dạng mới.

Cô hiện diện như một người tái định nghĩa vóc nền, mở rộng phạm vi biểu đạt của sơn mài dưới dạng hình ảnh, phản chiếu những lịch sử giao thoa văn hóa và đặt chất liệu này vào một bối cảnh đối thoại nghệ thuật rộng lớn hơn.

Những bữa ăn của Phi Phi Oanh ẩn dụ về nhịp điệu của đời sống người Việt, một nhịp sống Á Đông vận hành bởi chu kì của mặt trăng. Tác phẩm A Moveable Feast (Hội hè miên man) lần này được làm mới bằng hình thức sắp đặt: một mâm cỗ giỗ/Tết “chạy” quanh không gian triển lãm, với “đôi chân” là một con robot. Sự tham gia của công nghệ vào đời sống âm lịch bộc lộ cách nhìn của hoạ sĩ trong tiến trình tiếp biến văn hóa truyền thống.

Phi Phi Oanh không đóng khung văn hóa vào những đề tài cố định. Hình ảnh mâm cơm, đĩa cá, mâm ngũ quả, viên gạch, bức tường, tấm chiếu… mang tính biểu trưng cho văn hóa làng xã, gợi hoài niệm về không khí sinh hoạt tập thể của người Việt. Chúng trở đi trở lại trong các sáng tác của cô, nhưng luôn được “làm mới” qua các vật liệu mới: sơn mài trên kính, sắt, giấy, da thuộc; được “nhìn mới” qua những suy tư về lý thuyết hình ảnh; được “sống đời sống mới” trong những không gian trải nghiệm khác nhau và bằng những thiết bị công nghệ hiện đại. “Tôi yêu sự tương phản giữa những vật đơn giản xung quanh mình - những vật không được mài giũa, ít được quan tâm tới - với sự bóng bẩy của chất liệu sơn mài. Sơn mài tạo nên một sự quý phái trong những vật dụng bình dị nhất”, Phi Phi Oanh chia sẻ.

Họa sỹ: Phi Phi Oanh; Tác phẩm: “Hội hè miên man”, 2026,
Sơn mài trên plastic, 60 x 60 cm.

Thể nghiệm hội họa của Phi Phi Oanh xoay quanh đặc tính vật chất của sơn mài, với những gam màu sâu thẳm và sự biến ảo không ngừng của ánh sáng trên bề mặt tranh. Thế giới hiện thực được cô diễn tả chi tiết qua bảng màu rực rỡ trầm sâu. Ánh sáng trong tranh thường lan tỏa trên bề mặt của các vật thể, khiến chúng vừa có độ vật chất dày đặc, vừa mang một cảm giác lung linh khó nắm bắt. Cách tiếp cận này khiến những đồ vật quen thuộc của đời sống hàng ngày trở thành trung tâm của một thế giới thị giác giàu màu sắc và ánh sáng.

Vật liệu vóc nền, như kính và kim loại, cũng cho phép ánh sáng phản chiếu và lan tỏa theo những cách khác nhau. Hai bức trong bộ Scry (Thấu) đặt sơn mài như một khối vật chất lơ lửng giữa hai lớp kính trong suốt. Ánh sáng xuyên suốt qua các lớp sơn chồng nhau, như bóc tách từng lớp cấu trúc của vật thể thể hiện. Ánh sáng cấp cho sơn mài những biểu đạt mới mẻ, linh hoạt và gần gũi với ngôn ngữ hội họa đương đại.

Nguyễn Tuấn Cường và câu chuyện từ bóng tối

Nếu thế giới trong tranh của Phi Phi Oanh hiện ra rõ ràng và đầy ánh sáng, thì tranh của Nguyễn Tuấn Cường lại mở ra một không gian khác hẳn. Các bức tranh của Cường thường hướng vào những góc nhỏ của ngôi nhà cổ Việt Nam: một tấm mành tre, bậu cửa, chiếc phản gỗ hay một góc thềm hắt nắng - những không gian vắng bóng con người nhưng lại đầy dấu vết của đời sống. Đó là những nơi mà ánh sáng chỉ xuất hiện một cách mỏng manh, lặng lẽ, như thể đang thấm qua nhiều lớp thời gian.

Nguyễn Tuấn Cường có một sự ám ảnh từ ánh sáng và bóng tối. Tất cả đối tượng mà họa sĩ thể hiện trong tranh đều được đặt trong trục tham chiếu của sáng - tối. Ánh sáng không chỉ đến từ mảng sáng, mà còn đến từ cả mảng tối, là một trong những lợi thế đặc thù của chất liệu sơn mài. Trong tranh của Cường, ánh sáng luôn đến từ những khoảng bóng nửa tối. Chúng không chiếu rọi trực tiếp lên vật thể, mà được gom nhặt giữa các lớp màu tối, xuyên qua nhiều tầng vật chất trước khi đến được bề mặt. Bảng màu nâu thẫm, những lớp sơn mỏng và trong, chồng lớp dày đặc, chắc khỏe.

Trên nền vật liệu này, những điểm sáng dương dường như căng trương ra bề mặt hơn, còn những mảng sáng âm lại bị giữ lại, treo lơ lửng giữa một bầu khí quyển mơ hồ của cảm xúc. Ánh sáng kiến tạo không gian, làm chủ cảm xúc là đặc điểm rõ nét nhất ở series này.

“Hội hè miên man” cũng là một vận động nghệ thuật mới của Nguyễn Tuấn Cường, sau bước đột phá ở Trăng Cố Quận năm 2024. Với triển lãm này, họa sĩ đã dần thoát khỏi những không gian ước lệ, để bắt vào một không gian cảm giác và kí ức.

Chi tiết trong tranh dần biến mất, trả lại mặt phẳng tự do cho chất liệu, với vài nhịp trừu tượng có phần siêu thực. Đây là bước thoát ly mạnh mẽ của một họa sĩ hiện thực. Anh tiết chế chi tiết quyết liệt hơn, dũng cảm làm mờ các đường biên của kiến trúc và trung thành với lối vẽ trong suốt. Sự kết hợp này hoàn toàn không mô tả không gian, mà làm gia tăng cảm giác về không gian và bầu không khí trên mặt tranh. Các chi tiết ít ỏi còn lại trở thành điểm ẩn giấu nội tâm, gợi mở về một điểm nghỉ bình lặng phía sau những ồn ào của đời sống thường nhật.

Đó là một đời sống quay vào bên trong, rút về phía sau, được ẩn dụ qua lớp không gian bảng lảng xếp chồng kí ức. Con đường đi từ không gian thơ mộng trong Trăng Cố Quận tới không gian cảm giác ở triển lãm này, phải là con đường của một người am hiểu tường tận chất liệu sơn ta và có lòng đam mê với hội hoạ truyền thống.

Họa sỹ: Nguyễn Tuấn Cường; Tác phẩm: “Cái Phản Gỗ”, 2026,
Sơn mài trên vóc, 60 x 90 cm. (Ảnh trong bài: NVCC)

Có một điểm rõ nét ở series tranh của Nguyễn Tuấn Cường lần này, là màu sắc được cảm nhận thông qua chất liệu, chứ không phải được thể hiện bằng vật liệu. Tính vật lý của vật liệu bị mờ đi, màu sắc của vật liệu cũng bị tiết chế theo. Họa sĩ chỉ tập trung vào quá trình xử lý vật liệu - một quá trình đơn điệu của kĩ thuật sơn mài truyền thống nhưng chứa đựng nhiều giá trị bền vững.

Những lớp sơn mỏng, được xử lý cẩn trọng qua nhiều lần phủ và mài, tạo nên độ sâu đặc trưng của sắc độ, độ chắc khỏe của vật liệu. Màu sắc, từ đó mà hiện ra, tương tác qua từng lớp sơn mỏng và lối mài mòn nhẫn nại. Đây là thứ màu sắc bị chi phối hoàn toàn bởi tư duy và trạng thái của họa sĩ, không phải màu sắc nệ thực. Nó góp phần kiến tạo trạng thái trừu tượng hơn của không gian và ánh sáng trong series này, rõ rệt nhất là ở các bức “Vô Thường”, “Cái Phản Gỗ”, “Một chiều hè”. Đây cũng là thứ quả ngọt của một thái độ nhẫn nại với sơn mài.

Đặt cạnh nhau, hai thực hành này cho thấy phạm vi biểu đạt rộng lớn của hội họa sơn mài. Dù khác biệt về hình ảnh và không gian, cả hai thực hành đều bắt đầu từ một nền tảng chung là sơn mài truyền thống và sự tỉ mỉ, khổ hạnh trong lao động nghệ thuật.

Với Phi Phi Oanh, nền tảng ấy trở thành điểm xuất phát cho những thử nghiệm về vật liệu và cấu trúc hình ảnh, mở rộng khả năng của chất liệu sang những hướng mới. Với Nguyễn Tuấn Cường, truyền thống lại trở thành phương tiện để tìm kiếm những trạng thái tinh tế của không gian cảm giác.

Một người mở rộng sơn mài với đời sống hiện đại, người kia kiên nhẫn đi sâu vào chiều dày của sơn ta. Một bên là thế giới của đồ vật và sự kiện, ánh sáng và màu sắc; bên kia là không gian và khí quyển của hoài niệm, cổ xưa.

Hai thế giới thị giác này có thể được hiểu như hai mặt của cùng một đời sống: mặt hiển lộ rõ ràng trong ánh sáng của sinh hoạt và lễ nghi, khi mọi vật được bày ra trước mắt; và mặt rút vào trong miền tối của không gian kí ức.

Đó cũng là hai nhịp chuyển động của “Hội hè miên man”: nhịp hội hè với những khoảnh khắc rực rỡ của đời sống bên ngoài và nhịp miên man với những khoảng lặng suy tư bên trong.

Giữa hai nhịp điệu ấy, sơn mài - với cấu trúc nhiều lớp của ánh sáng và bóng tối - trở thành một chất liệu đặc biệt: vừa có khả năng làm bừng sáng những hình ảnh cụ thể của đời sống, vừa có thể giữ lại những trạng thái mơ hồ và sâu thẳm của kí ức.