Luật Giám định tư pháp 2025: Chuẩn hóa hệ thống giám định pháp y theo hướng hiện đại và hội nhập

Trả lời phỏng vấn Báo Pháp luật Việt Nam, từ góc độ người đứng đầu Trung tâm Pháp y Hà Nội, bà Nguyễn Thị Ngọc Yến - Giám đốc Trung tâm khẳng định Luật GĐTP 2025 tạo đà phát triển cho công tác GĐTP nói chung và giám định pháp y (GĐPY) nói riêng trong bối cảnh mới, mở ra cơ hội rất lớn phục vụ nhu cầu người dân.

Trong bối cảnh yêu cầu từ xã hội và hoạt động tố tụng ngày càng cao, bà có thể chia sẻ những yêu cầu đặt ra đối với hoạt động giám định pháp y, nhất là khi Luật GĐTP 2025 có hiệu lực từ ngày 1/5/2026?

Có thể nói chưa bao giờ hoạt động GĐPY đứng trước những yêu cầu cao như hiện nay. Xã hội ngày càng đòi hỏi tính minh bạch, công bằng; hoạt động tố tụng ngày càng đặt ra tiêu chuẩn khắt khe về chứng cứ khoa học. Trong bối cảnh đó, GĐPY không chỉ dừng lại ở việc “xác định thương tích hay nguyên nhân tử vong”, mà đã trở thành một mắt xích quan trọng bảo đảm sự thật khách quan của vụ án.

Bà Nguyễn Thị Ngọc Yến, Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội.

Luật GĐTP 2025 có hiệu lực từ ngày 1/5/2026 tiếp tục nâng chuẩn hoạt động GĐPYtheo hướng chuyên nghiệp, độc lập và chịu trách nhiệm cao hơn. Việc mở rộng nhiệm vụ giám định thương tích cho các phòng kỹ thuật công an các tỉnh, thành cũng là điểm đổi mới nổi bật trong Luật để người dân có thêm một sự lựa chọn cơ quan, tổ chức thực hiện công tác giám định. Đồng thời, tạo sự thức đẩy phát triển về mặt chuyên môn, rút ngắn thời gian giám định.

Việc cải cách thủ tục hành chính trong Luật GĐTP 2025 là kinh phí GĐTP được Nhà nước chi trả trực tiếp cho các cơ quan giám định, không phải qua cơ quan trưng cầu. Như vậy việc chi trả kinh phí giám định được thuận tiện và dễ dàng hơn đối với các cơ quan giám định, giúp đảm bảo kinh phí hoạt động và chi trả các chi phí mua sắm vật tư hoá chất ... được kịp thời.

Một đổi mới có tính đột phá trong Luật GĐTP 2025 là cho phép triển khai các dịch vụ giám định ngoài tố tụng để phục vụ nhu cầu của người dân và các tổ chức khác ví dụ như: giám định gene xác định huyết thống; giám định tổn hại sức khoẻ, năng lực hành vi dân sự để làm thừa kế, uỷ quyền... Điều đó đặt ra yêu cầu đối với các cơ quan GĐPY là phải đồng thời đáp ứng các nhiệm vụ giám định trong tố tụng và giám định ngoài tố tụng. Do đó, phải có đủ năng lực chuyên môn sâu; thực hiện quy trình giám định chuẩn và tuyệt đối tuân thủ pháp luật, giám định viên phải luôn giữ vững đạo đức nghề nghiệp. Nếu trước đây, yêu cầu lớn nhất là “đúng”, thì hiện nay phải là “đúng, đủ và có thể kiểm chứng”. Mỗi kết luận giám định không chỉ là kết quả chuyên môn, mà còn là một “chứng cứ khoa học” có tác động trực tiếp đến số phận pháp lý của con người. Vì vậy, trách nhiệm của giám định viên và của cả hệ thống GĐPY là rất lớn.

Theo bà, Luật GĐTP 2025 sẽ có tác động như thế nào đối với sự phát triển của hoạt động GĐPY nói riêng? Những nội dung nào cần được hướng dẫn cụ thể để bảo đảm tính khả thi?

Luật GĐTP 2025 tạo ra một bước chuyển rất quan trọng, có thể nói là “chuẩn hóa lại toàn bộ hệ thống giám định” theo hướng hiện đại và hội nhập. Trước hết, Luật làm rõ hơn vai trò, vị trí của GĐPY trong hệ thống tư pháp, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình và tính độc lập chuyên môn. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao niềm tin của xã hội đối với hoạt động giám định.

Lĩnh vực pháp y là một lĩnh vực chiếm tỷ lệ lớn nhất trong hệ thống pháp luật về GĐTP. Nước ta đã có hệ thống GĐPY. từ rất sớm và vai trò của GĐPY ngày càng được nâng cao. Luật GĐTP 2025 có một số thay đổi rất lớn như việc mở rộng lĩnh vực quan giám định ngoài tố tụng, cho phép thực hiện theo yêu cầu của công dân tổ chức…. Đó là các yếu tố thúc đẩy các tổ chức GĐTP phát triển về chuyên môn và năng lực pháp lý, tự chủ trong vấn đề tài chính.

Tuy nhiên, để luật thực sự đi vào cuộc sống, một số nội dung cần được hướng dẫn cụ thể. Đó là các quy định về tiêu chuẩn cơ sở giám định, điều kiện trang thiết bị, quy trình giám định chuyên sâu, đặc biệt là trong các lĩnh vực phức tạp như giám định ADN, giám định tổn thương cơ thể, giám định nguyên nhân tử vong. Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp giữa cơ quan tiến hành tố tụng và cơ sở giám định cũng cần được làm rõ để tránh chồng chéo, kéo dài thời gian xử lý vụ việc…

Các hoạt động giám định tại Trung tâm Pháp y Hà Nội. (Ảnh trong bài: PV)

Theo Luật GĐTP 2025 kinh phí GĐTP được ngân sách Nhà nước chi trả trực tiếp, nhưng hiện nay cần sớm có hướng dẫn để các địa phương dự trù ngân sách. Mặt khác, chi phí GĐPY được ngành Y tế xây dựng từ năm 2014 (Thông tư 34/TT-BTC về phí GĐTP trong lĩnh vực pháp y) đã không còn phù hợp, cần thiết phải xây dựng quy định mới theo quy định của pháp luật về giá. Trong thời gian chờ đợi các hướng dẫn chi tiết được xây dựng, nên chăng cần có “giai đoạn chuyển tiếp” để không làm chậm trễ hoạt động giám định…

Luật mới cho phép thành lập Văn phòng GĐTP trong lĩnh vực ADN. Theo bà, những vấn đề nào cần được đặc biệt lưu ý khi triển khai?

Trước hết, cần phải khẳng định, Luật GĐTP 2025 tiếp tục có quy định về hoạt động giám định ngoài tố tụng cho thấy tư duy phù hợp với xu hướng quốc tế của các nhà làm luật, cũng như sự thấu hiểu về lĩnh vực nghiên cứu tội phạm đã có nhiều thay đổi về mặt bản chất…

Luật quy định 7 lĩnh vực mà Văn phòng GĐTP được phép hoạt động, bao gồm: Kỹ thuật hình sự, Pháp y (chuyên ngành ADN), Văn hóa, Tài chính, Ngân hàng, Xây dựng và Tài nguyên. Sự phân định rõ ràng này tạo điều kiện cho các tổ chức ngoài công lập tham gia sâu hơn vào hoạt động bổ trợ tư pháp.

Theo tôi, trong GĐPYthì giám định ADN là lĩnh vực có tính chuyên môn rất cao, đồng thời cũng cực kỳ nhạy cảm vì liên quan trực tiếp đến quyền nhân thân, quyền con người. Do đó, việc cho phép thành lập Văn phòng GĐTP trong lĩnh vực này là một bước mở rộng cần thiết, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát rất chặt chẽ.

Có ba nhóm vấn đề cần đặc biệt lưu ý, theo tôi. Thứ nhất là điều kiện kỹ thuật và phòng thí nghiệm. Hoạt động giám định ADN đòi hỏi hệ thống phòng xét nghiệm đạt chuẩn, quy trình kiểm soát nhiễm chéo nghiêm ngặt và trang thiết bị hiện đại. Các cơ quan quản lý phải có các quy định cụ thể về cơ sở vật chất, đảm bảo chuẩn cho các cơ quan giám định thuộc hệ thống giám định của Nhà nước cũng như tư nhân đối với lĩnh vực giám định ADN, gắn với trách nhiệm cụ thể của người làm công tác giám định vào các kết luận giám định.

Thứ hai là năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ giám định viên. Đây là yếu tố quyết định chất lượng kết luận giám định. Thứ ba là bảo mật dữ liệu và trách nhiệm pháp lý. Dữ liệu ADN là dữ liệu đặc biệt nhạy cảm, nếu không được quản lý chặt chẽ có thể dẫn đến những hệ lụy rất lớn.

Vì vậy, việc xã hội hóa hoạt động giám định ADN là cần thiết, nhưng phải đi kèm với cơ chế kiểm soát chất lượng và giám sát chặt chẽ từ phía Nhà nước.

Một vấn đề nữa là mức giá cho hoạt động giám định ngoài tố tụng, cần sớm có danh mục các định mức kỹ thuật thực hiện trong giám định ngoài tố tụng và khung giá trần do Bộ ngành chủ quản đưa ra để từ đó địa phương có hướng để hướng dẫn thực hiện với mặt bằng giá không vượt qua quy định, tương tự như hoạt động khám chữa bệnh hiện nay.

Trân trọng cảm ơn bà!

Trung tâm Pháp y Hà Nội phối hợp thực hiện