Không chỉ "vá" lỗ hổng quy chế

Những bài học đắt giá còn nguyên tính thời sự

Gần hai thập kỷ qua, mỗi vụ gian lận trong các kỳ thi tốt nghiệp THPT đều để lại những bài học đắt giá đối với ngành giáo dục. Sau mỗi lần phát hiện sai phạm, quy chế thi được sửa đổi, quy trình tổ chức được siết chặt hơn, công nghệ giám sát được bổ sung và trách nhiệm của các cá nhân liên quan cũng được nâng lên.

Có thể nói, lịch sử chống tiêu cực thi cử ở Việt Nam là lịch sử của quá trình không ngừng hoàn thiện hệ thống khảo thí. Thế nhưng, những nghi vấn liên quan đến kết quả môn Toán tại Hội đồng thi tỉnh Tuyên Quang trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 cho thấy, dù “hàng rào kỹ thuật” ngày càng dày hơn, cuộc chiến bảo vệ sự công bằng của kỳ thi vẫn chưa bao giờ kết thúc. Bởi phía sau mỗi quy định, mỗi quy trình hay mỗi thiết bị giám sát hiện đại vẫn là con người, yếu tố quyết định sự liêm chính của cả hệ thống

Còn nhớ, năm 2006 được xem là dấu mốc đặc biệt trong công cuộc chống tiêu cực thi cử. Lần đầu tiên, dư luận cả nước chứng kiến những hình ảnh ghi lại cảnh giáo viên bỏ vị trí coi thi, nhân viên phục vụ đưa bài giải vào phòng thi tại Hội đồng thi Trường THPT Phú Xuyên A (Hà Nội). Người ghi lại những hình ảnh ấy là thầy giáo Đỗ Việt Khoa.

Không chỉ phản ánh hành vi gian lận của một vài cá nhân, vụ việc còn bóc tách một thực trạng tồn tại nhiều năm - “bệnh thành tích” đã khiến không ít nơi coi tỷ lệ đỗ tốt nghiệp quan trọng hơn sự trung thực của kỳ thi.

Từ vụ việc này, Bộ GD&ĐT phát động cuộc vận động “Hai không” với mục tiêu nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích. Kỷ cương phòng thi được siết chặt hơn, trách nhiệm của giám thị được nâng lên, thanh tra được tăng cường. Nhưng thực tế cho thấy, chỉ riêng việc hoàn thiện quy chế chưa đủ để ngăn chặn mọi hành vi gian lận.

6 năm sau, tại Trường THPT dân lập Đồi Ngô (Bắc Giang cũ), những đoạn video do chính học sinh ghi lại tiếp tục khiến dư luận xôn xao. Tài liệu được đưa vào phòng thi, thí sinh ngang nhiên trao đổi bài, trong khi giám thị gần như không có động thái ngăn chặn. Điều đáng lo ngại ở Đồi Ngô không chỉ nằm ở hành vi gian lận của thí sinh, mà còn ở việc những người được giao nhiệm vụ bảo vệ sự nghiêm túc của kỳ thi lại buông lỏng trách nhiệm.

Sau thanh tra, hàng chục cán bộ, giáo viên và nhân viên bị xử lý kỷ luật. Một lần nữa, quy chế coi thi, trách nhiệm của hội đồng thi và lực lượng thanh tra tiếp tục được bổ sung. Đến năm 2013, những hình ảnh tại Hội đồng thi THPT Quang Trung (Hà Nội) lại nhắc xã hội rằng, nếu người thực thi quy chế không làm đúng trách nhiệm thì mọi quy định cũng chỉ tồn tại trên giấy.

Nhưng phải đến năm 2018, hệ thống khảo thí quốc gia mới thực sự đối mặt với cú sốc lớn nhất. Khi gian lận không còn diễn ra trong phòng thi. Khác với các vụ việc trước đó, sai phạm tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình năm đó không diễn ra trong quá trình làm bài. Lần đầu tiên, dư luận chứng kiến việc điểm thi bị can thiệp sau khi thí sinh đã rời phòng thi.

Hàng trăm bài thi bị sửa điểm, nhiều thí sinh được nâng hàng chục điểm, kéo theo hàng loạt cán bộ giáo dục và công an bị khởi tố. Vụ việc cho thấy một thực tế rất khác: nếu trước đây trọng tâm của công tác chống tiêu cực nằm ở khâu coi thi thì từ năm 2018, rủi ro đã dịch chuyển sang khâu xử lý dữ liệu. Đó cũng là thời điểm ngành giáo dục bắt đầu thay đổi tư duy quản lý kỳ thi.

Camera được lắp đặt ở khu vực chấm thi. Quy trình niêm phong bài thi được siết chặt. Dữ liệu được mã hóa. Phân quyền truy cập được kiểm soát nghiêm ngặt hơn. Trách nhiệm hình sự đối với hành vi can thiệp kết quả thi cũng được áp dụng mạnh mẽ.

3 năm sau, vụ lộ đề thi môn Sinh học năm 2021 tiếp tục cho thấy một “mắt xích” khác của hệ thống có thể bị lợi dụng: khâu xây dựng ngân hàng câu hỏi. Nhìn lại 20 năm qua có thể thấy, mỗi vụ gian lận đều buộc hệ thống khảo thí phải thay đổi. Sau mỗi cú sốc, quy chế được hoàn thiện hơn, công nghệ được bổ sung nhiều hơn và các tầng kiểm soát cũng dày đặc hơn. Tuy nhiên, cũng chính lịch sử ấy cho thấy một quy luật đáng suy ngẫm: gian lận không biến mất mà luôn dịch chuyển sang những mắt xích ít được chú ý nhất.

Nếu năm 2006 là phòng thi, năm 2012 là trách nhiệm của giám thị, năm 2018 là khâu chấm thi và xử lý dữ liệu, thì năm 2021 lại là ngân hàng đề thi. Điều đó cho thấy không có quy trình nào đủ hoàn hảo để loại bỏ hoàn toàn rủi ro nếu con người vận hành quy trình ấy không đủ trách nhiệm hoặc bị chi phối bởi lợi ích.

Và đó cũng là lý do, khi những nghi vấn về kết quả môn Toán tại Tuyên Quang xuất hiện trong mùa thi năm 2026, phản ứng của xã hội không đơn thuần là sự dõi theo trước một hiện tượng bất thường. Đó còn là ký ức về những bài học đắt giá của gần hai thập kỷ chống gian lận thi cử, khiến mọi dấu hiệu bất thường đều cần được nhìn nhận với tinh thần khách quan, thận trọngnhưng cũng hết sức nghiêm túc.

Thí sinh thoải mái chép bài của nhau tại phòng thi tốt nghiệp THPT tại Trường THPT Đồi Ngô năm 2012. (Ảnh chụp màn hình clip)

Rà soát toàn quốc để bảo vệ niềm tin vào kỳ thi quốc gia

Nhìn lại quá trình hoàn thiện kỳ thi trong nhiều năm qua có thể thấy, mỗi vụ gian lận đều kéo theo một “hàng rào kỹ thuật” mới. Sau năm 2006 là tăng cường thanh tra. Sau năm 2012 là siết trách nhiệm của giám thị và hội đồng thi. Sau năm 2018 là camera giám sát, niêm phong nhiều lớp, mã hóa dữ liệu và tăng cường bảo mật trong khâu chấm thi.

Ngay sau khi kết quả thi được công bố, phổ điểm môn Toán của Tuyên Quang nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới chuyên môn và dư luận. Việc một địa phương có số lượng điểm 10 và mức điểm trung bình vượt trội so với mặt bằng chung cả nước đã đặt ra nhiều câu hỏi. Đặc biệt, phần lớn điểm 10 lại tập trung tại một trường chuyên, khiến các phân tích thống kê càng được quan tâm.

Điều đáng chú ý là những nghi vấn lần này không xuất phát từ tin đồn hay những hình ảnh ghi lén như các vụ việc trước đây, mà được phát hiện thông qua việc phân tích dữ liệu điểm thi đã được công khai. Chính sự minh bạch ấy đã tạo điều kiện để các chuyên gia giáo dục, giáo viên và cả xã hội cùng tham gia giám sát kỳ thi.

Theo thầy Vũ Khắc Ngọc (một trong những người đầu tiên phát hiện gian lận thi cử năm 2018), đây là một bước tiến đáng ghi nhận của hệ thống khảo thí. Khi dữ liệu được công khai đầy đủ, việc phân tích phổ điểm, đối chiếu kết quả giữa các địa phương hay phát hiện những cụm điểm bất thường không còn là công việc chỉ của cơ quan quản lý. “Nếu không có dữ liệu mở thì rất khó để xã hội cùng tham gia giám sát. Chính nhờ sự minh bạch này mà những dấu hiệu bất thường được phát hiện khá sớm”, ông nhận định.

Quyết định của Phó Thủ tướng Chính phủ yêu cầu rà soát kết quả Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 trên phạm vi cả nước đã nhận được sự đồng tình của xã hội.

Việc rà soát không đồng nghĩa với nghi ngờ toàn bộ hệ thống hay phủ nhận nỗ lực của hàng triệu học sinh và hàng chục nghìn cán bộ làm công tác thi. Ngược lại, đây là cách ứng xử cần thiết của một nền quản trị hiện đại, trong đó mọi dấu hiệu bất thường đều được kiểm chứng bằng dữ liệu và chứng cứ thay vì cảm tính.

Hiện nay nhiều trường học đã được trang bị hệ thống camera phục vụ công tác quản lý. Thầy Vũ Khắc Ngọc cho rằng, nếu được tích hợp vào quy trình khảo thí một cách bài bản, dữ liệu hình ảnh có thể được lưu trữ tập trung hoặc truyền trực tiếp về cơ quan giám sát để phục vụ công tác hậu kiểm khi cần thiết. Quan trọng hơn, chỉ riêng việc cán bộ coi thi và thí sinh biết mọi hoạt động đều được ghi nhận cũng đã tạo ra hiệu quả phòng ngừa rất lớn.

Tuy nhiên, camera chỉ là một mắt xích của hệ thống bảo đảm an toàn kỳ thi. Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, nhiều chuyên gia cho rằng khảo thí quốc gia cần chuyển từ mô hình quản lý thủ công sang mô hình quản trị bằng dữ liệu.

Thay vì chỉ phân tích phổ điểm sau khi công bố kết quả, hệ thống hoàn toàn có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và các thuật toán thống kê để phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường ngay trong quá trình xử lý kết quả.

Đơn cử, nếu một điểm thi xuất hiện số lượng điểm tuyệt đối vượt quá nhiều lần mức trung bình của cả nước; nếu phổ điểm của một phòng thi lệch quá xa so với mặt bằng chung; hoặc nếu kết quả của một nhóm học sinh có sự chênh lệch bất thường so với quá trình học tập nhiều năm trước, hệ thống hoàn toàn có thể tự động phát tín hiệu cảnh báo. Khi đó, cơ quan quản lý có thể tổ chức kiểm tra ngay trước thời điểm công bố điểm, thay vì chờ đến khi dư luận lên tiếng. Đó không phải là sự nghi ngờ đối với học sinh giỏi, mà là cách bảo vệ chính những học sinh học thật, thi thật.

Ở nhiều quốc gia, phân tích dữ liệu đã trở thành một phần không thể thiếu trong công tác khảo thí. Trí tuệ nhân tạo không đưa ra kết luận đúng - sai, nhưng có thể chỉ ra những mẫu hình bất thường để con người tiếp tục kiểm tra. Sự kết hợp giữa công nghệ và trách nhiệm của đội ngũ quản lý sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ bỏ sót sai phạm hoặc xử lý thiếu khách quan.

Đối với một kỳ thi quốc gia có hơn một triệu thí sinh tham dự, chỉ cần một nghi vấn không được làm rõ cũng có thể ảnh hưởng đến niềm tin xã hội. Vì vậy, kiểm tra diện rộng để khẳng định rằng mọi kết quả đều phải được bảo đảm bằng một quy trình khách quan, minh bạch và có thể kiểm chứng.

*****

Mời đón đọc Bà 2: Xử lý nghiêm sai phạm, bảo vệ thí sinh học thật, thi thật