Người phụ nữ tôi không kịp phỏng vấn

Ông nói chậm rãi, như thể đã cân nhắc từ trước:

- Em làm một chân dung đi. Có người này làm lao công môi trường hơn hai mươi năm rồi, gần như chưa nghỉ ngày lễ nào. Anh gửi địa chỉ cho.

Hà gật đầu. Một nhiệm vụ quen thuộc.

Mười năm làm báo khiến cô không còn thấy những đề tài như vậy có gì mới mẻ. Những câu chuyện về phụ nữ thường đi theo những đường nét giống nhau: vất vả, nhẫn nại, hy sinh. Cô đã gặp những người mẹ bán hàng rong, những công nhân làm ca đêm, những người phụ nữ gánh hàng đi từ sáng sớm đến khuya. Ban đầu, mỗi cuộc gặp đều khiến cô xúc động. Sau này, cảm xúc ấy dần lắng xuống, nhường chỗ cho một thứ bình tĩnh nghề nghiệp.

Không phải cô vô tâm. Chỉ là những câu chuyện lặp lại quá nhiều.

Cô vẫn cố gắng viết tử tế, nhưng đôi khi chính cô cũng biết mình đang đi theo những lối mòn quen thuộc.

Buổi sáng hôm sau, Hà tìm đến đội lao công theo địa chỉ trưởng ban cho. Khu tập kết nằm sát một con đường lớn, phía sau là bãi đất trống mọc lổn nhổn cỏ dại. Những chiếc xe đẩy xếp thành hàng, cán gỗ nhẵn bóng vì thời gian. Mùi rác và mùi đất ẩm quyện vào nhau, không nồng nặc nhưng bám dai dẳng.

Người phụ nữ cô cần gặp tên Thủy.

Chị đang thu dọn dụng cụ sau ca làm sáng. Áo phản quang đã bạc màu, cổ tay áo sờn đi. Dáng người nhỏ, vai hơi gầy, nhưng những động tác vẫn chắc chắn và đều đặn.

Cuộc trò chuyện diễn ra giản dị, gần như không có gì bất ngờ. Hơn hai mươi năm làm việc. Ban đầu là công việc tạm thời, sau thành quen. Chồng mất sớm, một mình nuôi con. Ca đêm nhiều hơn ca ngày vì tiền cao hơn. Ngày lễ ít khi nghỉ vì ai cũng muốn nghỉ, phải có người làm thay.

Những chi tiết ấy quen thuộc đến mức Hà có thể đoán trước phần nào câu trả lời. Cô ghi chép cẩn thận, nhưng trong lòng không có cảm giác mình đang chạm đến điều gì sâu sắc.

Gương mặt người phụ nữ trước mặt hiền lành và bình thản. Chị nói về công việc bằng một giọng đều đều, không than vãn cũng không tự hào. Chỉ đơn giản như kể về một việc đã trở thành một phần của đời mình.

Đôi lúc Hà thấy mình có lỗi vì sự thờ ơ kín đáo ấy. Người phụ nữ này chắc chắn đã trải qua nhiều vất vả, nhưng những vất vả ấy dường như không còn đủ sức lay động cô như trước.

Cuộc phỏng vấn kết thúc nhanh hơn dự định. Hà khép sổ, cảm ơn rồi đứng dậy. Trong đầu cô đã phác ra bài báo: một chân dung giản dị, vài chi tiết xúc động vừa đủ, một kết luận ấm áp.

Một bài có thể đọc được.

Nhưng cũng chỉ đến thế.

Khi Hà chuẩn bị ra về, chị Thủy bỗng hỏi một câu rất nhẹ:

- Cô còn cần thêm chuyện gì không?

Hà lắc đầu, rồi lại ngập ngừng. Bản năng nghề nghiệp khiến cô luôn muốn có thêm chi tiết.

- Nếu có gì đặc biệt hơn thì tốt.

Chị Thủy im lặng một lúc, như đang cân nhắc điều gì. Ánh mắt chị hướng ra khoảng sân trống, nơi những chiếc xe đẩy đứng yên thành hàng.

Rồi chị nói chậm rãi:

- Nếu cô cần… tôi có thể kể về một người khác.

Hà dừng lại.

Chị nói tiếp:

- Một người làm ở đây trước tôi. Bà ấy mất rồi.

Một nhân vật đã qua đời thường khiến câu chuyện có chiều sâu hơn. Hà kéo ghế ngồi xuống lại, mở sổ.

Chị Thủy kể không nhanh, như thể mỗi chi tiết đều phải đi qua một khoảng ký ức xa xôi rồi mới trở về được thành lời.

Người phụ nữ ấy làm việc gần hai mươi năm. Hầu hết là ca đêm. Những con đường quen thuộc đến mức có thể đi trong bóng tối mà không cần nhìn. Mùa đông tay nứt nẻ vì nước lạnh, mùa hè mồ hôi ướt đẫm lưng áo.

Một mình nuôi con.

Chị Thủy dừng lại một chút rồi nói thêm rằng con gái bà học giỏi. Bà luôn nhắc đến điều đó với một niềm tự hào kín đáo. Mỗi lần có tiền thưởng hay tiền làm thêm, bà đều để dành cho con.

Những chi tiết ấy không lạ, nhưng có một điều khiến Hà chú ý: cách chị Thủy nhớ rất rõ những chuyện nhỏ nhặt. Như thể người phụ nữ kia không phải chỉ là một đồng nghiệp cũ.

Hà vừa ghi, vừa nghe, dần dần thấy có điều gì đó quen thuộc. Không phải quen theo nghĩa cụ thể, mà giống như một âm thanh xa xôi từng nghe trong tuổi thơ.

Chị Thủy kể rằng người phụ nữ ấy thường làm xong ca đêm rồi về nấu cơm sẵn cho con. Có hôm mệt quá thì chỉ kịp nằm xuống một lát trước khi con đi học. Bà hiếm khi nói về sự vất vả của mình, chỉ nhắc đến chuyện học hành của con với một sự tin tưởng giản dị.

Những câu nói được nhắc lại khiến Hà chợt có cảm giác mình đã từng nghe ở đâu đó, từ rất lâu rồi.

Đến lúc ấy cô mới nhận ra tay mình đã ngừng viết.

Một khoảng lặng kéo dài.

Chị Thủy nhìn cô, ánh mắt không có gì bất ngờ, như thể đã chờ khoảnh khắc này.

Rồi chị đứng dậy, mở chiếc tủ sắt đặt ở góc phòng. Từ trong đó, chị lấy ra một phong bì giấy đã cũ.

Khi Hà nhận phong bì, cô đã có linh cảm mơ hồ mà chính mình cũng không dám gọi tên.

Bên trong là một tấm thẻ nhân viên cũ.

Tấm ảnh nhỏ đã phai màu theo thời gian. Những nét quen thuộc hiện ra rõ ràng đến mức không thể nhầm lẫn.

Tên người trên thẻ là tên mẹ cô.

Chức danh ghi ngắn gọn:

Lao công môi trường.

Khoảnh khắc ấy, Hà không thấy bất ngờ theo cách của một phát hiện mới. Cảm giác đến chậm hơn, như một làn sóng âm thầm lan ra từ đâu đó rất sâu. Những mảnh ký ức rời rạc bỗng ghép lại thành một hình ảnh hoàn chỉnh: những buổi sáng mẹ đã về từ trước khi cô thức dậy, những lần bà nói mình tăng ca, những đêm cô học bài, còn mẹ đã đi ngủ sớm hơn thường lệ. Tất cả đều có lời giải.

Vậy mà mẹ từng bảo cô mẹ là công nhân may.

Hà không nhớ mình đã rời khu tập kết bằng cách nào. Thành phố chiều muộn đông dần lên, xe cộ chen chúc, những cửa hàng hoa bắt đầu sáng đèn.

Buổi tối, cô mở lại những thùng giấy cũ trong nhà. Một chồng báo được buộc cẩn thận nằm ở đáy tủ.

Trong đó có tờ báo sinh viên nhiều năm trước.

Bài viết đầu tiên của cô.

Cô đã từng nhớ rất rõ bài báo ấy, từng đọc lại với một niềm tự hào kín đáo. Đó là lần đầu tiên cô cảm thấy mình thật sự bước vào nghề.

Bài báo kể về một người phụ nữ lao công làm việc ban đêm, nuôi con học đại học. Một câu chuyện mà ngày ấy cô tin là tình cờ gặp được. Cô cố nhớ lại đêm đi thực tế năm ấy. Một nhóm sinh viên được phân công theo chân đội lao công để viết bài. Khi đó cô mới bước vào nghề, háo hức hơn là tinh ý. Mọi thứ đều mới mẻ: những con phố vắng, ánh đèn vàng loang trên mặt đường ướt, tiếng chổi tre kéo dài trong đêm tĩnh mịch. Cô mải mê ghi chép, mải mê tìm những chi tiết mà mình cho là “đắt”, cố gắng viết một câu chuyện đủ xúc động mà gần như quên mất việc nhìn thật kỹ con người trước mặt. Người phụ nữ đêm ấy đội chiếc nón rộng vành kéo thấp xuống gần mắt, khẩu trang kín mít. Ánh đèn đường hắt từ phía sau khiến khuôn mặt thường chìm trong bóng tối. Khi nói chuyện, bà cũng không nhìn thẳng vào cô, chỉ vừa làm, vừa trả lời rất ngắn gọn. Cô nhớ mình đã nghĩ đó là sự rụt rè thường thấy ở những người lao động ít tiếp xúc với báo chí. Nhưng bây giờ Hà hiểu, có lẽ mẹ đã nhận ra cô từ trước.

Sau đó Hà chợt nhớ đến giọng nói. Không phải gương mặt - gương mặt có thể bị bóng tối che khuất, có thể bị thời gian làm đổi khác. Nhưng giọng nói thì khác. Một con người có thể thay đổi nhiều thứ, chỉ có giọng nói là thứ quen thuộc đến mức đôi khi chỉ cần nghe qua điện thoại cũng đủ nhận ra. Cô nhắm mắt lại, cố lần theo ký ức xa xôi của buổi đêm năm ấy. Những câu trả lời ngắn, giọng nói trầm và hơi khàn, như thể người nói đã quen thức khuya và nói nhỏ. Một giọng nói không hề xa lạ. Mọi âm thanh quen thuộc ấy khi xếp lại trong trí nhớ đều rõ ràng đến đau lòng. Vậy mà đêm hôm đó, đứng cách nhau chỉ vài bước chân, cô lại nghe như nghe một người xa lạ.

Hà mở mắt ra mà vẫn thấy cổ họng mình nghẹn lại. Cô không hiểu nổi vì sao ngày ấy mình có thể không nhận ra. Không phải chỉ là không nhìn ra khuôn mặt, mà là không nhận ra cả giọng nói - thứ thân thuộc nhất của một con người. Nghĩ đến điều đó, Hà chợt thấy một nỗi tự trách lặng lẽ lan ra trong lòng.

Ở mép trang báo cũ có một nếp gấp cũ.

Như dấu vết của nhiều lần mở ra rồi gấp lại.

Hà đọc từng dòng, chậm rãi.

Những chi tiết quen thuộc hiện ra với một sự rõ ràng đến lạnh người. Con phố ven sông. Chiếc áo bạc màu. Những câu nói giản dị về việc chỉ cần con học tốt là đủ.

Ở cuối bài báo có một câu mà cô từng rất tâm đắc:

Có lẽ sẽ không ai nhớ tên chị.

Hà khép tờ báo lại.

Bên ngoài cửa sổ, thành phố vẫn sáng đèn. Những chiếc xe chở hoa chạy qua, màu đỏ rực lên trong đêm.

Nhiều năm làm báo, cô đã viết về những người phụ nữ thầm lặng mà tin rằng mình hiểu họ.

Chỉ đến ngày 8 tháng Ba năm nay, cô mới hiểu rằng người phụ nữ gần nhất lại là người xa nhất.

Bài báo được đăng đúng ngày.

Không có những câu chữ cầu kỳ.

Chỉ là một câu chuyện giản dị về một người lao công đã qua đời.

Dòng cuối cùng được đặt sau khi Hà sửa đi sửa lại rất lâu:

Đó là người phụ nữ trong đời mà tôi không kịp phỏng vấn.