Chuyện chưa kể về hành trình xây dựng hồ sơ di tích quốc gia đặc biệt Xô viết Nghệ Tĩnh

Mới đây, Nghệ An có thêm di tích thứ bảy được công nhận di tích quốc gia đặc biệt là Những địa điểm ghi dấu Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931). Đặt trong hệ thống 2062 di tích danh thắng trên toàn tỉnh, sự giàu có về di sản văn hóa đã mang lại cho xứ Nghệ nguồn tài nguyên vô giá để phát triển du lịch bền vững, trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy kinh tế, xã hội địa phương.

Phó Thủ tướng Chính phủ Mai Văn Chính trao Bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt "Những địa điểm ghi dấu Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931) tại Nghệ An" cho lãnh đạo tỉnh Nghệ An.

Những điểm di tích tiêu biểu của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh

Chia sẻ về hành trình xây dựng hồ sơ di tích vừa được nâng hạng, bà Trần Thị Kim Phượng - Trưởng Ban Quản lý di tích (BQLDT) tỉnh Nghệ An cho biết:

Di tích Những địa điểm ghi dấu Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930 – 1931) tại Nghệ An gồm 9 điểm di tích thành phần gắn liền với các dấu mốc lịch sử hào hùng của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (XVNT) và đều đã được xếp hạng cấp quốc gia.

Việc xây dựng hồ sơ đã được "thai nghén" từ năm 2024, khi lãnh đạo tỉnh và ngành văn hóa Nghệ An có chỉ đạo về kế hoạch chuẩn bị kỷ niệm 995 năm danh xưng Nghệ An và 95 năm XVNT.

Do các di tích gắn với phong trào XVNT trải dài trên 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh nên quá trình xây dựng hồ sơ, Nghệ An cũng muốn “chờ” Hà Tĩnh cùng làm thành hệ thống di tích tiêu biểu trên 2 tỉnh. Nhưng mỗi tỉnh có kế hoạch riêng và phần lớn các phong trào đấu tranh tiêu biểu đều diễn ra tại Nghệ An nên từ đầu năm 2025, tỉnh đã xây dựng hồ sơ nâng hạng đối với những địa điểm ghi dấu phong trào XVNT trên địa bàn.

Ngã ba Bến Thuỷ - địa điểm đấu tranh của công nông ngày 1/5/1930.

Một điều may mắn là ngay từ khi bắt đầu triển khai, việc xây dựng hồ sơ đã nhận được sự ủng hộ lớn từ các nhà khoa học, các chuyên gia đầu ngành về văn hoá, lịch sử... và của các địa phương nơi có di tích, bởi XVNT có ý nghĩa vô cùng đặc biệt trong tiến trình phát triển của Cách mạng Việt Nam lẫn toàn cầu.

Đây là cuộc tổng diễn tập đầu tiên của cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân Việt Nam; là thiên anh hùng ca bất diệt trong chương đầu của pho lịch sử vàng của Đảng cộng sản Việt Nam. Ở tầm thế giới, XVNT cũng là một hiện tượng độc đáo trong phong trào giải phóng dân tộc với sức ảnh hưởng vang dội, chấn động dư luận quốc tế.

Các địa điểm được lựa chọn đưa vào hồ sơ đều qua nhiều bước thẩm định, đánh giá khách quan dựa trên nhiều yếu tố: Ưu tiên những di tích có giá trị tiêu biểu; đạt điều kiện để phát huy giá trị di tích sau nâng hạng; đủ tính pháp lý về quy hoạch diện tích khoanh vùng bảo vệ.

Trưởng Ban Quản lý di tích tỉnh cho biết, ban đầu hồ sơ xây dựng chỉ định làm một số địa điểm tiêu biểu gồm:

Ngã ba Bến Thủy – gắn với cuộc biểu tình đầu tiên nổ ra trong phong trào XVNT của 1200 công nông Bến Thuỷ ngày 1/5/1930. Hiện nay di tích thuộc phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An.

Đình Võ Liệt - trụ sở của chính quyền Xô viết trong phong trào XVNT 1930 – 1931, gắn với cuộc đấu tranh ngày 1/9/1930 của hơn 2 vạn nhân dân Thanh Chương. Có thể nói đây là mốc mở đầu cho chính quyền XVNT ra đời – Xô viết Thanh Chương. Hiện nay, di tích thuộc xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An.

Nơi giặc Pháp tàn sát cuộc đấu tranh ngày 12/9/1930 tại Thái Lão, Hưng Nguyên, làm 217 người thiệt mạng, 125 người bị thương và hàng chục người bị bắt giam. Ngày 9/12/1961, trong chuyến về thăm quê lần thứ hai, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến đặt vòng hoa và thắp hương tưởng niệm cho các liệt sĩ tại đây.

Người đã căn dặn: “Máu của các Liệt sỹ hy sinh trong phong trào XVNT đã tô thắm thêm lá cờ của Đảng, cán bộ và nhân dân phải xây dựng và bảo vệ khu vực này thành một di tích lịch sử cách mạng”.

Ngày 12/9 cũng được chọn làm ngày tưởng niệm của phong trào XVNT trên địa bàn hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Hiện nay, di tích thuộc xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.

Nơi ghi dấu cuộc đấu tranh ngày 12/9 tại Thái Lão, Hưng Nguyên.

Cơ sở cách mạng thời kỳ XVNT năm 1931 (Nhà cụ Vi Văn Khang) ở Môn Sơn, Con Cuông – nơi ra đời chi bộ đảng miền núi đầu tiên, đánh dấu một bước phát triển mới của phong trào cách mạng XVNT dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng. Hiện nay, di tích thuộc xã Môn Sơn, tỉnh Nghệ An).

Cơ sở cách mạng thời kỳ XVNT - nhà cụ Vi Văn Khang.

Nhưng quá trình xây dựng hồ sơ và xin ý kiến các chuyên gia, hội đồng khoa học ngành… đã thống nhất đưa thêm một số điểm nhằm thể hiện rõ hơn quy mô và ý nghĩa của phong trào.

Mộ các liệt sĩ XVNT hy sinh ngày 7/11/1930: Đây là mộ tập thể của những người hy sinh trong cuộc mít tinh biểu tình kỷ niệm lần thứ 13 Cách mạng Tháng Mười Nga (7/11/1930) tại phủ Diễn Châu với gần 3000 nông dân tham gia. Khi đoàn biểu tình vượt qua cầu Bùng tới gần thành phủ Diễn thì bị địch nổ súng làm 30 người hy sinh tại chỗ. Chiều cùng ngày, 8 người khác bị xử bắn tại đây. Địch đã cho lính đào 2 huyệt lớn làm mộ tập thể của những người hy sinh. Hiện nay, di tích thuộc xã Diễn Châu, tỉnh Nghệ An.

Mộ các liệt sĩ XVNT hy sinh ngày 7/11/1930. Ảnh trong bài: BQLDT tỉnh Nghệ An

Nơi xử bắn 72 chiến sĩ XVNT: Từ tháng 11/1930 đến tháng 9/1931 đã có 72 chiến sĩ cách mạng bị quân địch xử bắn ở Tràng Kè, xã Mỹ Thành, huyện Yên Thành cũ. Nơi đây trở thành địa điểm ghi dấu tội ác của thực dân phong kiến đối với người dân vô tội trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc. Hiện nay, di tích thuộc xã Vân Tụ, tỉnh Nghệ An.

Đình Tám Mái - địa điểm thành lập chi bộ Đảng xã Quỳnh Thuận và là nơi tập trung đấu tranh của 600 diêm dân Quỳnh Lưu, nơi thành lập chính quyền Xô viết. Nhằm tăng cường khủng bố trắng, Thực dân Pháp lập nhiều đồn, bốt, điếm canh, tăng cường lính khố xanh và lính lê dương ở các đồn. Thậm chí còn đóng đồn ngay tại Đình Tám Mái, bắt bớ, giam cầm và tra tấn những chiến sĩ cách mạng ngay tại đình. Hiện nay, di tích thuộc xã Quỳnh Phú, tỉnh Nghệ An.

Đình Tám Mái.

Đình Trung - một trong những địa điểm tập trung nhân dân đấu tranh biểu tình và là nơi thành lập chính quyền Xô viết của “làng đỏ” Yên Dũng, phủ Hưng Nguyên. Nhằm vây ráp, khủng bố phong trào Cách mạng, Thực dân Pháp đã lấy đình Trung để đóng đồn, làm nơi tạm giam và tra khảo các chiến sĩ cộng sản. Hiện nay, di tích thuộc phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An.

Đình Lương Sơn - nơi thành lập chính quyền XVNT 1930 - 1931. Khi lựa chọn điểm di tích đề nghị nâng hạng, đơn vị xây dựng hồ sơ đã phải cân nhắc giữa 2 di tích trên địa bàn huyện Đô Lương cũ là đình Lương Sơn và đình Phú Nhuận.

Đình Lương Sơn vừa có giá trị lịch sử, vừa đáp ứng được các điều kiện thuận lợi cho công tác phát huy di tích sau này. Còn đình Phú Nhuận không gian quá nhỏ, khó triển khai phát huy giá trị di tích sau nâng cấp. Hiện nay, di tích đình Lương Sơn thuộc xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An.

Đình Lương Sơn - nơi thành lập chính quyền XVNT.

Ngoài ra, đơn vị xây dựng hồ sơ nâng hạng di tích còn đề xuất thêm điểm Nhà lao Vinh – một trong những công cụ đàn áp của Thực dân Pháp. Tồn tại từ năm 1804, nơi đây đã giam cầm rất nhiều thế hệ tù chính trị. Giai đoạn 1930 – 1931, Nhà lao Vinh đã giam giữ hơn 6000 tù nhân và có những chế độ tra tấn dã man để thủ tiêu ý chí Cách mạng của các chiến sĩ.

Bảo tàng XVNT hiện nay nằm trên mảnh đất của trại lính khố xanh và bốt gác còn lại là bốt gác duy nhất của Nhà lao Vinh.

Đây cũng là một trong những địa điểm ghi dấu đậm nét phong trào XVNT, tuy nhiên hiện chỉ còn lại bốt gác, việc khoanh vùng diện tích bảo vệ quá nhỏ nên không đưa vào hồ sơ được.

Bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững

Và ngày 11/9/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1959/QĐ-TTg về việc xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt (đợt 18, năm 2025), trong đó có Di tích lịch sử Những địa điểm ghi dấu Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930 – 1931) tại Nghệ An với 9 điểm di tích thành phần.

Theo bà Trần Thị Kim Phượng, việc công nhận di tích quốc gia đặc biệt lần này càng khẳng định ý nghĩa đặc biệt của Phong trào XVNT; đồng thời là cơ sở để bảo tồn, phát huy tốt hơn nữa giá trị di sản; góp phần giáo dục truyền thống Cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Thông tin từ Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho biết: Hiện ngành đang tích cực triển khai công tác bảo tồn di sản gắn với công nghệ số, phát triển du lịch; tăng cường xúc tiến, quảng bá đưa các điểm di tích XVNT nói riêng và di sản văn hóa Nghệ An nói chung vào các tour, tuyến du lịch để ngày càng lan toả giá trị di sản và tạo động lực phát triển du lịch bền vững.

Lễ đón bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt Những địa điểm ghi dấu Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931) tại Nghệ An được tổ chức trọng thể đúng vào tối 12/9/2025, cùng Lễ kỷ niệm 995 danh xưng Nghệ An, 95 năm Xô viết Nghệ Tĩnh và ra mắt show trải nghiệm đêm “Lửa Xô viết”.

“Lửa Xô viết” tái hiện lịch sử bằng nghệ thuật biểu diễn kết hợp công nghệ 3D mapping. Đây là sản phẩm công nghiệp văn hóa chuyên nghiệp, ứng dụng công nghệ số 4.0 đầu tiên tại Nghệ An và miền Trung để tôn vinh và giúp khán giả hiểu sâu sắc những giá trị lịch sử của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh.

Chương trình dự kiến mở cửa hàng tuần là một điểm đến mới về đêm tại Nghệ An, mang đến một hành trình trải nghiệm văn hóa sáng tạo, hiện đại, hấp dẫn cho người dân và du khách: tham quan bảo tàng, thắp hoa đăng tri ân, thưởng thức show nghệ thuật 3D mapping, trải nghiệm viết truyền đơn giai đoạn 1930 - 1931, đóng dấu, in ấn thủ công…