Phát triển nền kinh tế tri thức trong kỷ nguyên mới: Khi thể chế được "mở đường", công nghệ được "trao quyền" và con người được "trao cơ hội"

Tại sao cần phát triển kinh tế tri thức trong kỷ nguyên mới?

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, phát triển kinh tế tri thức không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mọi quốc gia muốn duy trì tăng trưởng nhanh và bền vững. Khi các nguồn lực truyền thống như tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ dần suy giảm lợi thế, tri thức, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo nổi lên như những động lực cốt lõi tạo ra giá trị gia tăng. Đây chính là nền tảng để chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, từ khai thác sang sáng tạo, từ gia công sang làm chủ công nghệ.

Trong kỷ nguyên số, các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT) đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, quản trị và phân phối. Những quốc gia nắm bắt được xu thế này sẽ có khả năng tối ưu hóa nguồn lực, nâng cao năng suất lao động và tạo ra các sản phẩm, dịch vụ có hàm lượng tri thức cao, từ đó nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đối với các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, kinh tế tri thức còn mở ra cơ hội “đi tắt, đón đầu”, rút ngắn khoảng cách công nghệ và tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy những hạn chế không nhỏ. Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm, chưa thực sự dựa trên nền tảng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo; tỷ trọng đóng góp của khoa học - công nghệ vào tăng trưởng còn khiêm tốn; chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số. Những “điểm nghẽn” này nếu không được tháo gỡ kịp thời sẽ khiến nền kinh tế khó bứt phá và dễ rơi vào bẫy thu nhập trung bình.

Do đó, yêu cầu đặt ra là phải đồng bộ các giải pháp, từ phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh giáo dục và đào tạo kỹ năng số, đến đầu tư hạ tầng số, hạ tầng dữ liệu và hoàn thiện thể chế pháp lý nhằm khuyến khích đổi mới sáng tạo. Khi tri thức trở thành nguồn lực sản xuất chủ đạo, việc xây dựng một hệ sinh thái phát triển dựa trên công nghệ, sáng tạo và con người sẽ quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Tựu trung lại, phát triển kinh tế tri thức chính là chìa khóa để Việt Nam vượt qua giới hạn của mô hình tăng trưởng truyền thống, nâng cao chất lượng tăng trưởng và hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển theo định hướng hiện đại, bền vững trong kỷ nguyên mới.

Nền tảng pháp lý đã sẵn sàng

Trong bài viết “Phát triển nền kinh tế tri thức trong kỷ nguyên mới”, Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga - Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam khẳng định: “Khát vọng đưa đất nước vươn mình trong kỷ nguyên mới được cụ thể hóa bằng những “trụ cột” chính sách rõ ràng, đồng bộ và mang tính đột phá. Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân đã khẳng định vai trò động lực quan trọng của khu vực này trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đặt nền tảng hoàn thiện thể chế, bảo đảm môi trường pháp lý minh bạch, ổn định cho phát triển.

Đặc biệt, Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đánh dấu bước chuyển căn bản về tư duy lãnh đạo coi khoa học, công nghệ là lĩnh vực hỗ trợ sang xác định đây là động lực trung tâm của tăng trưởng nhanh và bền vững, khẳng định quyết tâm chính trị cao nhất của Đảng, Nhà nước trong hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược. Đó là thông điệp rõ ràng về sự thống nhất giữa tầm nhìn và hành động, giữa hoạch định chủ trương và tổ chức thực thi.

Tinh thần khẩn trương ấy nhanh chóng được cụ thể hóa ở cấp lập pháp. Ngay sau khi Nghị quyết 57 được ban hành, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết 193/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết này mở ra hành lang pháp lý quan trọng nhằm khơi thông nguồn lực, tháo gỡ các “điểm nghẽn” về tài chính, đầu tư, cơ chế sử dụng và đãi ngộ nhân lực; đồng thời tạo điều kiện để các mô hình mới được thử nghiệm trong môi trường thể chế linh hoạt hơn”.

Có thể thấy, không dừng lại ở từng nghị quyết riêng lẻ, một hệ thống chủ trương lớn đang được hình thành với tính liên kết chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau.

Nếu Nghị quyết 68-NQ/TW mở rộng không gian phát triển cho khu vực kinh tế tư nhân - lực lượng năng động nhất của nền kinh tế, thì Nghị quyết 66-NQ/TW tạo dựng “hạ tầng thể chế” minh bạch, ổn định, bảo đảm mọi hoạt động kinh tế vận hành trong khuôn khổ pháp luật hiện đại, hiệu lực, hiệu quả.

Trên nền tảng đó, Nghị quyết 57-NQ/TW đóng vai trò “đòn bẩy chiến lược”, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực cốt lõi, dẫn dắt tăng trưởng.

Sự kết hợp giữa ba trụ cột: thể chế - thị trường - công nghệ không chỉ thể hiện tư duy phát triển toàn diện mà còn phản ánh bước chuyển mạnh mẽ từ mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên, lao động sang mô hình dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, việc Quốc hội kịp thời ban hành Nghị quyết 193/2025/QH15 đã tạo ra cơ chế thử nghiệm linh hoạt, cho phép các chính sách mới được triển khai nhanh chóng, giảm thiểu độ trễ giữa chủ trương và thực tiễn. Đây chính là yếu tố then chốt để các ý tưởng sáng tạo, các mô hình kinh tế mới có thể được “ươm mầm” và phát triển trong môi trường pháp lý thuận lợi.

Nhìn tổng thể, sự đồng bộ từ định hướng của Đảng đến hành động lập pháp của Quốc hội đã cho thấy một bức tranh rõ nét: nền tảng pháp luật cho phát triển kinh tế tri thức trong kỷ nguyên mới không chỉ đã hình thành, mà còn đang được hoàn thiện theo hướng mở, linh hoạt và thúc đẩy đổi mới, sẵn sàng tạo bứt phá cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Hiền tài là nguyên khí của quốc gia

Tuy nhiên, cũng theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga, chính sách dù đúng và trúng đến đâu cũng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai bởi đội ngũ đủ năng lực và tâm huyết. Trong tiến trình đó, đội ngũ trí thức, nhà khoa học, chuyên gia công nghệ và doanh nhân đổi mới sáng tạo chính là lực lượng nòng cốt, vừa là chủ thể sáng tạo tri thức mới, vừa là cầu nối đưa tri thức vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh và quản trị quốc gia.

Thời gian qua, đội ngũ trí thức Việt Nam đã phát triển nhanh về số lượng, nâng cao về chất lượng. Từ con số vài trăm kỹ sư, bác sĩ sau khi đất nước giành được độc lập, đến nay, nước ta có thêm hàng triệu người có trình độ đại học và trên đại học, trong đó có gần 7.000 giáo sư và phó giáo sư đang công tác tại các cơ sở giáo dục đại học…

“Trong lịch sử của dân tộc ta, trí thức luôn là lực lượng sáng tạo quan trọng, có những đóng góp to lớn vào sự phát triển của đất nước, của dân tộc. Nhân dân ta luôn có truyền thống trân trọng, tôn vinh và tự hào về đội ngũ trí thức, khẳng định trí thức là những người tiêu biểu cho trí tuệ dân tộc, “hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Nối tiếp truyền thống đó, trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn khẳng định vị trí quan trọng và vai trò ngày càng to lớn của đội ngũ trí thức trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Trong từng giai đoạn cách mạng, Đảng ta luôn có những chủ trương, quyết sách phù hợp, kịp thời để tập hợp, đoàn kết, xây dựng đội ngũ trí thức, phát huy mạnh mẽ vai trò của trí thức, tạo động lực thúc đẩy sự cống hiến, sáng tạo của trí thức. Đặc biệt, từ khi phát động và từng bước làm sâu sắc thêm công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nước ta đã có những chủ trương, chính sách cụ thể, tạo điều kiện cho sự phát triển và phát huy vai trò của trí thức trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội. Các nghị quyết, chủ trương, chính sách về giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ… đã tạo động lực thúc đẩy lao động sáng tạo và sự cống hiến của đội ngũ trí thức nước ta”, theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga.

Vì vậy, cùng với hoàn thiện thể chế, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng cơ chế trọng dụng nhân tài, tạo môi trường nghiên cứu thuận lợi, bảo đảm quyền tự chủ, khuyến khích dấn thân và chấp nhận rủi ro trong đổi mới sáng tạo. Từ khát vọng đến hành động, từ nghị quyết đến cơ chế cụ thể, một hệ sinh thái phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang từng bước hình thành. Đó chính là nền tảng để Việt Nam bứt phá, nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và từng bước khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, Thạc sĩ Nguyễn Thị Vân Nga nhấn mạnh.

Kết

Có thể khẳng định rằng, khi thể chế được “mở đường”, công nghệ được “trao quyền” và con người được “trao cơ hội”, nền kinh tế tri thức sẽ không chỉ là mục tiêu, mà trở thành động lực thực chất cho tăng trưởng nhanh và bền vững. Đây chính là nền tảng để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, vượt qua bẫy thu nhập trung bình và khẳng định vị thế trong kỷ nguyên phát triển mới.